SEFiA olarak COP31 boyunca adil geçiş, iklim finansmanı, elektrifikasyon ve sanayinin karbonsuzlaşması başta olmak üzere iklim politikalarının ekonomik ve toplumsal boyutlarına ilişkin oturumları takip ediyoruz. Bu sayfada her günün öne çıkan adil geçiş tartışmalarını ve önemli gelişmeleri kısa özetler halinde bulabilirsiniz.
10 Kasım JTWG oturumunda en geniş ortak zemin, Adil Geçiş Mekanizması’nın (JTM) ülkelerin kendi geçiş önceliklerini uygulamalarına yardımcı olması ve mevcut desteğe erişimi kolaylaştırmasıydı. Başlıca ayrışma ise mekanizmanın bu desteği nasıl sağlayacağı, finansmanda ne kadar ileri gideceği ve mevcut çalışma programıyla nasıl ilişkileneceği üzerindeydi.
Genel uzlaşı ve yakınlaşma noktaları
• Diyalogdan uygulamaya geçiş. AB, EIG, LDC’ler, AOSIS ve Arap Grubu farklı vurgularla teknik yardım, uzmanlık paylaşımı, ihtiyaç ve boşlukların belirlenmesi ve uluslararası iş birliği gibi işlevleri öne çıkardı. Birleşik Krallık’ın uzman ağı önerisi de bu çizgiye oturuyor.
• Ülke, bölge ve sektör koşullarına göre tasarım. EIG ulusal olarak belirlenen adil geçiş patikalarını ve yol haritalarını vurguladı. AOSIS tek tip çözümden kaçınılmasını, Azerbaycan bölgelerin farklı ihtiyaçlarının gözetilmesini, Brezilya ise sektörler ve ekonomiler arasındaki farklılıkların tasarıma yansımasını istedi.
• Siyasi yönlendirme ile teknik uygulama arasında bağ. Panama, Brezilya, AOSIS ve Ekvador iki katmanlı bir yapıyı destekledi. LDC’ler yönetişim yapısı ile teknik işlevi ayrı tarif etti. AB de siyasi yönlendirme ve uygulama boyutlarının birbirini güçlendirmesini istedi. Bu işlevlerin hangi organlara verileceği ve bu organların yetkileri henüz netleşmedi.
• Mevcut kurum ve kaynaklardan yararlanma. AB mevcut yetki ve kapasitelerin sistematik kullanımını, Japonya mevcut mekanizma ve girişimlerden yararlanılmasını, Kanada ise mevcut kaynakların koordinasyonunu ve girişimler arasında tutarlılığı vurguladı. EIG ve Arap Grubu da mekanizmanın desteğe erişimi kolaylaştıran rolünü öne çıkardı.
Başlıca ayrışma noktaları
• Finansman yetkisi. EIG, JTM’nin bir fon olarak kurulmasına karşı ve mevcut finansmana erişimi kolaylaştırmasını destekliyor. Arap Grubu da finansmana erişimi kolaylaştıran bir ağ öneriyor. Güney Afrika ise mekanizmanın mevcut adil geçiş finansmanında hesap verebilirliği güçlendirmesini ve finansmanın miktarı ile niteliği konusunda daha güçlü bir rol üstlenmesini istiyor. Güney Afrika’nın yeni bir fon kurulmasını mı yoksa yeni finansman kaynaklarının harekete geçirilmesini mi önerdiği oturum notlarında net değil.
• Çalışma programının geleceği ve süreler. Panama, mevcut çalışma programının JTM işler hale gelene kadar en fazla iki yıl sürmesini öneriyor. Norveç, çalışma programının JTM çatısı altında tanınmasını ve mekanizma için 2036 sonuna uzanan, beş yıllık ilk dönem ile beş yıllık yenileme içeren bir çerçeve öneriyor. AB’nin beş yıllık önerisi çalışma planının süresine ilişkin. AOSIS, JTM’nin bu oturumda işler hale getirilmesini istiyor.
• Karar yetkisi ve yönetişim. Panama ve AOSIS, mekanizmanın CMA rehberliğinde çalışmasını vurguluyor. Mısır tarafların yönlendirici rolünü, AOSIS bir yönlendirme veya danışma komitesi ile sivil toplum katılımını öne çıkarıyor. Norveç, diyalogların biri gelişmiş diğeri gelişmekte olan ülkelerden iki eş başkan tarafından yürütülmesini öneriyor. Açık kalan konu, karar yetkisinin nasıl dağıtılacağı ve paydaşların hangi aşamalarda rol alacağı.
• Görev alanının genişliği. Japonya, mevcut mekanizmalardan yararlanan sade bir yapı öneriyor. Kanada, mevcut kaynakların koordinasyonuna ve girişimler arasında tutarlılığa odaklanıyor. Çin, kalkınma farklarının derinleşmesini önleme, ticaret kurallarının koordinasyonu ve ekonomik ve sınai iş birliğini de gündeme getiriyor. AB ise adil geçişin Küresel Durum Değerlendirmesi’ne (GST) ve ulusal ve sektörel yol haritalarına entegre edilmesini istiyor.
Katılım konusunda ülkeler arasında açık bir karşıtlık görünmüyor. Müdahaleler farklı gruplara ve işlevlere odaklanıyor. EIG toplumsal cinsiyet ve kuşaklar arası hakkaniyeti, LDC’ler kayıtlı ve kayıt dışı çalışanları, AOSIS ve Burkina Faso yerel toplulukların katılımını vurguladı. Peru, kendi tercihiyle tecrit halinde yaşayan Yerli Halkların da kapsama alınmasını istedi. Bu vurguların temsil, danışma ve teknik destek düzenlemelerine nasıl yansıyacağı henüz açık.
İkinci günün ana konusu, BAE Adil Geçiş Çalışma Programı’nın (JTWP) 2026 sonrasında nasıl devam edeceği ve Adil Geçiş Mekanizması’yla (JTM) nasıl ilişkileneceğiydi. Çalışma programının deneyim paylaşımı ve politika diyaloğu için değerli bir alan oluşturduğu yönünde geniş bir yakınlaşma vardı. Birçok müdahale, bu birikimin ulusal politikalara ve uygulama desteğine yeterince dönüşmediğine işaret etti. Başlıca ayrışma, diyalog işlevinin ayrı bir çalışma programında mı sürdürüleceği yoksa mekanizmanın bünyesine mi alınacağı üzerindeydi.
Genel uzlaşı ve yakınlaşma noktaları
- Diyalogların uygulamaya daha fazla katkı sağlaması. G77 ve Çin, Afrika Grubu, AILAC, AOSIS, AB ve Birleşik Krallık farklı vurgularla çalışma programının ürettiği bilgi ve deneyimin uygulamaya daha iyi aktarılmasını istedi. AOSIS, diyalog çıktılarının ülkelerin kendi koşullarına uyarlayabileceği gönüllü araçlar ve politika seçenekleri sunmasını önerdi. Afrika Grubu ise programın etkisinin uygulamayı ne ölçüde desteklediği üzerinden değerlendirilmesini istedi.
- Programın geniş kapsamının korunması. AB, AOSIS ve Arap Grubu mevcut kapsamın korunmasını ve kapsam unsurlarının dengeli ele alınmasını savundu. G77 ve Çin, Afrika Grubu ve AILAC ekonomik çeşitlenmenin daha sistematik ele alınmasını istedi. Afrika Grubu ayrıca sanayileşme, yoksulluğun ortadan kaldırılması, değer zincirlerine adil katılım, uyum ve dayanıklılık ile uluslararası iş birliğine yeterince yer verilmediğini belirtti.
- Daha zamanında ve kullanılabilir çıktılar. G77 ve Çin ile AILAC, görüşlerin dengeli biçimde kayda geçirilmesi için daha standart bir not tutma yaklaşımı önerdi. AILAC, diyalog özetlerinin geç yayımlanmasının tarafların bunları müzakerelerde kullanmasını güçleştirdiğini belirtti. AOSIS raporlama şablonları ve daha güçlü takip, Birleşik Krallık ise zamanında yayımlanan ve uygulamaya dönük çıktılar istedi.
- Katılımın niteliğinin iyileştirilmesi. G77 ve Çin ile Afrika Grubu, Küresel Güney’den katılımın gündem belirleme ve tartışmalara katkı verme imkanı sağlamasını vurguladı. AILAC küçük grup formatlarına ve katılımcıların rollerine hazırlanabilmesine, Birleşik Krallık ise hibrit formatlara ve taraf dışı paydaşların katılımına dikkat çekti.
Başlıca ayrışma noktaları
- Çalışma programının JTM ile kurumsal ilişkisi. G77 ve Çin, Afrika Grubu, AILAC ve AOSIS programın 2026 sonrasında sürmesini destekledi. Afrika Grubu ve AOSIS, çalışma programı ile mekanizmanın ayrı fakat birbirini tamamlayan görevler üstlenmesini savundu. Bu yaklaşımda JTWP politika diyaloğunu ve deneyim paylaşımını sürdürürken JTM uygulama desteğine odaklanıyor. EIG iki ayrı kurumsal yapı oluşmasını önlemek için JTM çatısı altında ilerlenmesini istedi. Norveç de çalışma programının JTM bünyesine alınmasını önerdi. AB, programın kapsamını JTM içinde sürdürme ve yardımcı organlar altında tek bir ortak temas grubuyla ilerleme yönünde bir öneri sundu.
- Programın süresi ve diyalogların sıklığı. Afrika Grubu, JTM’nin işler hale getirilmesindeki ilerleme de dikkate alınarak çalışma programının üç yıl daha sürmesini önerdi. Norveç, yılda iki kısa toplantı yerine tek bir yıllık küresel diyalog ve biri gelişmiş diğeri gelişmekte olan ülkelerden iki eş başkan önerdi. AB yılda iki diyaloğun korunmasını destekledi. Norveç’in daha uzun vadeli çerçeve önerisindeki kesin bitiş yılı notlarla deşifre arasında teyit edilemedi.
- GST sonuçları ve sektörel geçişlerle bağ. AOSIS, programın 1,5°C hedefiyle bağının güçlendirilmesini ve ilk Küresel Durum Değerlendirmesi (GST) sonuçlarının uygulanmasına, özellikle fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya, daha fazla yer verilmesini istedi. EIG, programın GST2’ye ve teknik diyaloğuna katkı sağlamasını önerdi. Birleşik Krallık sektörel diyalogların değerini vurguladı. AB, sanayi, ulaştırma, binalar ve gıda sistemlerindeki dönüşümlerin istihdam, beceri, işçi hakları ve sosyal korumayla birlikte ele alınmasını istedi. Arap Grubu ise programın belirli sektörleri veya enerji patikalarını önceliklendirmesine ve GST sonuçlarının uygulanmasına yönelik ayrı bir kanala dönüşmesine karşı çıktı. Ulusal olarak belirlenen farklı patikaların korunmasını savundu.
- Ticaret önlemlerinin kapsamı. AB, karbon kaçağını önlemeye yönelik iklim politikalarının ticaret önlemleri olarak nitelendirilmesine itiraz etti. Arap Grubu ise ticaretin başka platformlarda da ele alınmasının, sınır ötesi etkileri olan önlemlerin çalışanlar, topluluklar ve gelişmekte olan ülkelerin politika alanı üzerindeki sonuçlarının JTWP’de tartışılmasına engel oluşturmadığını savundu. Uruguay da ticaret koşullarını ve sermaye maliyetini ülkelerin geçişi finanse etme kapasitesini belirleyen unsurlar arasında saydı.
- Uygulama desteği ve finansmanın rolü. Afrika Grubu yüksek sermaye maliyeti, borç, altyapı kısıtları ve teknolojiye sınırlı erişim gibi engellerin önemli bir bölümünün ulusal politikalarla tek başına aşılamayacağını belirtti. Nijerya, JTM’nin koordinasyonun yanında finansmana erişim konusunda da somut sonuç üretmesi ve desteğin hem miktarını hem niteliğini ele alması gerektiğini vurguladı. Arap Grubu ise çalışma programının gözden geçirilmesinin JTM’nin görev alanını peşinen belirlememesi gerektiğini savundu.
Paydaş müdahaleleri
- Yerli Halkların hakları ve katılımı. Yerli Halklar temsilcileri (IPO), kendi tercihiyle tecrit halinde yaşayan ve ilk temas aşamasındaki Yerli Halkların haklarına dikkat çekti. Kendi kaderini tayin hakkının ve özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rızanın JTM’nin işleyişine yön vermesini istedi. Tam ve etkin katılım ile Yerli Halkların önceliklerine yönelik desteğe doğrudan erişim de öne çıktı.
- Yerel ve bölgesel yönetimler. LGMA, ulusal geçiş patikalarının yerel ihtiyaç ve koşulları yansıtmasını istedi. Mekanizmada yerel ve bölgesel boyutun açıkça tanınmasını ve farklı yönetim düzeyleri arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesini önerdi.
- İş dünyası ve çiftçiler. BINGO, JTM’nin ulusal çalışmaları tamamlayan bir koordinasyon platformu olmasını ve açık erişimli vaka çalışmaları ile akran öğrenmesini desteklemesini önerdi. Çiftçi temsilcileri, ulusal geçiş patikalarının küçük üreticiler ve aile çiftçileri dahil çiftçilerle birlikte tasarlanmasını ve tarımın uluslararası iş birliği ile iklim finansmanında özel olarak ele alınmasını istedi.
Sonraki adımlar
Eş başkanlar kapanışta ilk iki gündeki JTM tartışmalarına dönerek tarafların yön verdiği bir politika kolu ile uygulama odaklı bir kol etrafında yakınlaşma gördüklerini belirtti. Uygulama araçlarına erişimin kolaylaştırılması, koordinasyon, Sekretaryanın rolü ve sivil toplumun katılımı da öne çıkan başlıklardı. G77 ve Çin ile Afrika Grubu, ikinci haftaya hazırlık için ilk hafta bitmeden güncellenmiş bir gayriresmi not görmek istedi. Konuşmacı listesi tamamlanamadığı için eş başkanlar kalan müdahalelerin ertesi gün alınacağını belirtti.
Temas grubu 12 Kasım’da üç oturum yaptı. Sabah oturumunda, Adil Geçiş Çalışma Programı’nın (JTWP) gözden geçirilmesine ilişkin görüşleri ve çalışma biçiminin iyileştirilmesine yönelik önerileri derleyen sentez raporu üzerindeki görüş alışverişi tamamlandı. Öğleden sonra ve akşam oturumlarında, 2026 yıllık diyalog özet raporu temelinde beşinci ve altıncı diyalogların kilit mesajları hakkında tarafların görüşleri alındı. Akşam oturumunda gözlemciler de metin önerilerini sundu. Gözden geçirme sentez raporu · 2026 yıllık diyalog özet raporu
JTWP’nin 2026 sonrasında devamına geniş destek vardı. Açık kalan başlıca konular, programın Adil Geçiş Mekanizması (JTM) ile nasıl ilişkileneceği ve diyalog mesajlarının karar metninde ve uygulamada nasıl kullanılacağıydı. Sanayi dönüşümü tartışmasında Güney Afrika finansman araçlarının projelere uygunluğunu ve gelişmekte olan ülkelerin piyasa kurallarının belirlenmesine katılımını öne çıkardı. Mısır, finansmanın karşılaması gereken yatırım ve sosyal maliyetleri ve teknoloji transferinin oluşturması gereken yerli kapasiteyi ayrıntılandırdı. Aşağıdaki yakınlaşmalar, müdahalelerde görülen ortak yönleri ifade ediyor.
1. Continuation, operational arm, under the JTM, complementarity
Yakınlaşma. Hindistan ve Güney Afrika programın üç yıl daha sürmesini destekledi. Ukrayna, programın 2026 sonrasına uzanmasını istedi. Kanada, mekanizma şekillenirken JTWP’nin deneyim paylaşımı ve politika öğrenimi işlevinin korunmasını ve bu birikimin politika yapıcılar tarafından kullanılmasını savundu. Birleşik Krallık programın devamını ve diyalogların sektörel boyutunu destekledi. Mısır, G77, Afrika Grubu ve LMDC ile hizalandı ve açık bir itiraz yoksa programın sürmesini istedi.
Terim veya öneri | Ülke ve grup pozisyonları |
Operational arm | Hindistan, JTWP’nin JTM’nin operasyonel kolu olmasını önerdi. Programın bütün konularına dengeli ağırlık verilmesini ve belirli tarafların önceliklerinin orantısız biçimde öne çıkarılmamasını istedi. |
Under the JTM | AB, JTWP’nin mekanizma çatısı altında devam etmesini destekledi. Bu düzenlemede iki yapının görevlerinin nasıl paylaşılacağı açık kaldı. |
Complementarity | Güney Afrika, Kenya, Bolivya ve Japonya tamamlayıcılığı vurguladı. Güney Afrika, programın JTM’nin çalışmalarını beslemesini ve uyum, dayanıklılık ile kalkınma patikalarına daha fazla yer verilmesini istedi. Kenya, JTM’nin özellikle yemek pişirme ve ısınma için uygun fiyatlı ve güvenilir temiz enerjiye erişimi desteklemesini önerdi. G77 ve Çin’le hizalanan Bolivya uygulamayı, yeterli ve öngörülebilir finansmana erişimi, işçilerin ve yerli halkların katılımını ve enerji dışındaki sektörlerin kapsanmasını öne çıkardı. |
Ayrı ve birbirini güçlendiren işlevler | Filipinler, JTWP’nin sorunları ve seçenekleri belirlemesini, JTM’nin ise kabul edilen yetkisi çerçevesinde uygulama desteğine erişimi kolaylaştırmasını önerdi. İlerlemenin gönüllü ve ulusal koşullara uygun göstergelerle izlenmesini istedi. |
Paralel ilerleme veya entegrasyon | Çin, JTWP ve JTM’nin paralel ilerlemesi ile programın mekanizmaya entegrasyonu dâhil üç olası düzenlemeden söz etti. Üçüncü seçeneğin içeriği belirsiz kaldı. Çin bu aşamada bir seçenek lehine pozisyon açıklamadı. |
Gözden geçirme sonrası devam kararı | Dominika, JTWP’nin JTM’nin işler hâle gelmesine katkı verebileceğini söyledi. İklim dayanıklılığına ve bunu mümkün kılacak desteğe daha fazla yer verilmesini istedi. Devam kararını gözden geçirmenin tamamlanmasına bağladı. |
Çalışma biçimine ilişkin öneriler. Birleşik Krallık, diyalogların sektörel boyutunun yanında bakanlar düzeyinde yuvarlak masa toplantılarına değindi. Hibrit formatları, taraf olmayan paydaşların katılımını ve diyalog çıktılarının kullanım değerinin artırılmasını gündeme getirdi. Yuvarlak masalara ilişkin talebin ayrıntısı ve sözünü ettiği beş iyileştirmenin tamamı belirsiz kaldı. Japonya mevcut düzenlemelerin korunmasını ve gerektiğinde güncellenmesini istedi. Mısır iki eş başkanla çalışılmasını ve Sekretaryanın iş yükünün paylaşılmasını önerdi. Programın yedi kapsam unsurunun korunması, enerji dışındaki sektörlerin ele alınması, yılda iki diyaloğun sürdürülmesi ve tarafların yön verdiği kapsayıcı bir süreç (party-driven process) de gündeme geldi. Bu önerilerin LDC ve AB arasında nasıl dağıldığı belirsiz kaldı. G77 ve Çin’le hizalanan Uruguay çok yıllı çalışma planına değindi. Arap Grubu ise gözden geçirmenin sunulan görüşleri daha dengeli yansıtmasını, uluslararası işbirliğini sistematik biçimde ele almasını ve programın kapsamı korunarak çıktılarının güçlendirilmesini istedi. Gözden geçirmenin JTM’nin yetkisini peşinen belirlememesine ilişkin ifadenin kapsamı belirsiz kaldı.
2. Key messages, single compilation, overarching political messages
Yakınlaşma. Her iki diyaloğun karar metnini beslemesi yönünde destek vardı. Afrika Müzakereciler Grubu (AGN), beşinci diyaloğun mesajlarının zayıflatılmadan altıncı diyaloğun mesajlarıyla birlikte metne alınmasını istedi. Uruguay, iki diyaloğun kilit mesajlarını bir araya getiren tek bir derlemeyi destekledi. AILAC ve AOSIS ayrıntılı görüşlerini yazılı sunacaklarını bildirdi.
Ayrışma ve öneriler. Mısır, raporlardaki teknik bulgulardan karar metnine girecek üst düzey siyasi mesajlar (overarching political messages) çıkarılmasını istedi. Hindistan, SB64’ten gelen bazı mesajlara ciddi itirazların sürdüğünü ve bunların müzakereye açık olduğunu söyledi. AGN, diyalog çıktılarının JTWP gözden geçirmesine ve JTM’nin uygulama gündemine yansımasını savundu. Arap Grubu, çıktıların ulusal planlar için yönlendirici bir işlev kazanmasına veya finansmana erişim koşuluna dönüşmesine karşı çıktı.
Karar metni açısından açık konu, diyalog mesajlarının kararı bilgilendirme işlevinin JTM’nin uygulama desteğine erişimi kolaylaştırma göreviyle nasıl ilişkilendirileceği. Filipinler’in facilitate access to implementation support önerisi, bu bağlantıya somut bir görev tanımı getiriyor.
3. Food systems, food production systems, food security, water security
Gıda güvenliğinin ve geçim kaynaklarının korunması farklı müdahalelerde ortaklaştı. Ayrışma, beşinci diyaloğun kapsamını hangi terimlerin tarif edeceği ve tarımsal değer zincirlerinin altıncı diyaloğun sanayi mesajlarına nasıl yansıyacağı üzerindeydi.
Terim veya öneri | Ülke, grup ve gözlemci pozisyonları |
Food systems | LMDC ve Hindistan ifadeye itiraz etti. Hindistan food production and food security ifadesini önerdi. Kimliği belirlenemeyen bir konuşmacı önceki COP çalışmalarına atıfla food systems ifadesinin korunmasını istedi. ICLEI ise urban and peri-urban food systems ifadesinin korunmasını önerdi. Yerel yönetimlerin ulusal geçiş hedeflerini kentlerde ve kent çeperlerinde uygulamaya taşıma rolünü vurguladı. |
Food security*, food production systems, *food production | Uruguay, Paris Anlaşması’ndaki dile atıfla bu ifadelerin kullanılmasını istedi. Küçük ölçekli üreticilerin, aile çiftçilerinin ve kırsal kesimdeki kadınların metinde görünür olmasını önerdi. |
Water security | Kimliği belirlenemeyen bir konuşmacı ulusal sıfatla bu ifadeye itiraz etti. Brezilya suya erişimi vurguladı. LLDC müdahalesi, sürdürülebilir su ve arazi yönetimini, tarımsal verimliliği ve ulusal koşullara uygun çözümleri öne çıkardı. |
Agro-processing ve kıyı geçim kaynakları | Uruguay, altıncı diyalog mesajlarının mineral işleme ve imalatın yanında tarımsal ürünlerin işlenmesini de kapsamasını istedi. Güney Afrika, beşinci diyalogda üreticilerin ürün işleme, ticaret yapma ve yeni pazarlarda değer yaratma kapasitesinin ele alınmasını önerdi. AGN ve Panama, kıyı topluluklarının ve küçük ölçekli balıkçılığın gıda güvenliği ve geçim kaynaklarındaki rolünü vurguladı. |
İklime dayanıklı tarım ve tarımsal geçim kaynakları | Brezilya, geleneksel yöntemlerle yeni yaklaşımların birlikte kullanılmasını ve küçük üreticiler, aile çiftçileri, balıkçılar ile kayıt dışı çalışanlar için sosyal koruma sağlanmasını önerdi. Nepal, iklim etkilerine karşı gıda güvenliğini, geçim kaynaklarını ve sulama altyapısını korumayı ve tarımda kadınların karşılaştığı yapısal engelleri ele almayı istedi. |
4. Unilateral trade measures, standards, certification, traceability, shaping markets
Etkilerin JTWP’de ele alınmasını isteyenler. AGN, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) ve AB Ormansızlaşma Tüzüğü’nün (EUDR) uyum maliyetlerini artırabileceğini ve küçük üreticilerin pazara erişimini zorlaştırabileceğini söyledi. Yanıt hakkında tarafların iklim hedefleri doğrultusunda tedbir alma hakkını tanıdı. Sözleşme’nin 3.5. maddesine atıfla uyum kapasitesi sınırlı üreticilerin karşılaştığı engellerin ele alınmasını ve bu üreticilere destek sağlanmasını istedi. Arap Grubu, CBAM’ın gelişmekte olan ülkelerin dayandığı sermaye yoğun ve emisyon azaltımı zor sektörleri olumsuz etkileyebileceğini savundu. Ticaret dâhil farklı müzakere gündemlerinin birbirini tamamladığını ve bu önlemlerin adil geçiş üzerindeki etkilerinin JTWP’de de ele alınması gerektiğini belirtti. LMDC ve LLDC uyum maliyetlerini ve pazara erişim engellerini gündeme getirdi. Çin, tek taraflı önlemlerin etkilerinin kilit mesajlara yansımasını istedi.
Forum ve terminoloji ayrışması. AB, 1,5°C hedefi doğrultusunda bağlayıcı emisyon hedefleri benimsediğini ve karbon kaçağını önlemeye yönelik tedbirler aldığını belirtti. Kendi politikalarının tek başına hedef gösterilmesine ve unilateral trade measures nitelemesine itiraz etti. Standartlar dâhil ticaretle bağlantılı iklim önlemlerinin Ticaret ve İklim Diyaloğu kapsamında görüşülmesini savundu. Birleşik Krallık da CBAM gibi ülkelere özgü önlemler için bu diyaloğu işaret etti. EIG, ticaret ve finans konularında JTWP’nin diğer süreçlere yapabileceği katkının açık olması gerektiğini söyledi.
Piyasa kuralları ve talep yaratma önerileri. Güney Afrika, shaping markets ifadesiyle gelişmekte olan ülkelerin katıldıkları piyasaların kurallarını ve standartlarını şekillendirmede söz sahibi olmasını istedi. Uruguay, ticaret koşulları ile sermaye maliyetini adil geçişin parçası olarak ele aldı. Uruguay ve Kuveyt, sertifikasyon ve izlenebilirlik gerekliliklerinin pazara giriş maliyetini artırabileceğine dikkat çekti ve Sözleşme’nin 3.5. maddesine atıf yaptı. Brezilya, kamu alımları ve diğer talep yaratma araçlarıyla düşük karbonlu yatırımlar için pazar oluşturulmasını önerdi. Bu öneriyi yerelde geliştirilen teknolojilerin desteklenmesi ve KOBİ’lerin finansmana erişimiyle ilişkilendirdi.
5. Industrial decarbonisation, right to development, local value addition, climate justice
Kalkınma ve üretim kapasitesi. AGN, Nijerya ve Kenya, gelişmekte olan ülkelerin hammadde ihracatçısı ve bitmiş teknoloji ithalatçısı konumunu aşması için yerel işleme, imalat ve değer zincirlerine daha adil katılımı öne çıkardı. AGN yüksek sermaye maliyeti, borç, teknolojiye erişim ve beceri açıklarını yapısal engeller arasında saydı. Güney Afrika, kalkınma hakkını (right to development) geçişin yarattığı ekonomik fırsatlara adil erişimle ilişkilendirdi. Sosyal korumaya yerel üretim kapasitesini ve ekonomik fırsatları geliştiren yatırımların eşlik etmesini istedi. Mısır, equitable value chains ifadesinin yaratılan değerin nasıl dağıldığını da kapsamasını önerdi. Arap Grubu, kalkınma hakkı ve yoksulluğun azaltılmasını sanayi dönüşümünün amaçları arasında gördü. Hindistan, ülkelerin kalkınma aşamasının, imalat kapasitesinin ve tedarik zinciri bağımlılıklarının gözetilmesini istedi.
Rekabetçilik, iklim eylemi ve temiz enerji. Kanada, rekabetçi sanayi karbonsuzlaşmasını (competitive industrial decarbonisation) temiz teknolojiler ve kritik minerallerle ilişkilendirdi. Birleşik Krallık, temiz enerji, enerji verimliliği, elektrifikasyon ve döngüsel ekonomiyi öne çıkardı. Nepal, temiz elektriğin gelişmekte olan ülkelerin sanayileşmesini desteklemesini istedi. Japonya, adil geçişin iklim eylemini ilerletmesi gerektiğini söyledi ve sektörel dönüşümün işçiler açısından önemine değindi. Kenya, yeşil sanayileşmeyi ekosistem restorasyonu, yenilenebilir enerji ve sürdürülebilir tarımla ilişkilendirdi.
Hakkaniyet dili. Çin, kilit mesajlara climate justice ifadesinin eklenmesini istedi ve ülkeler arasındaki hakkaniyeti vurguladı. Arap Grubu, equity ve CBDR-RC dilini savundu. Mısır müdahalesinde equity and CBDR ifadesi uluslararası destek ve ülkelerin farklı sorumlulukları bağlamında geçti.
6. Nationally determined, non-prescriptive, technology-neutral, CCUS ve carbon management
Terim veya öneri | Ülke, grup ve gözlemci pozisyonları |
Nationally determined*, non-prescriptive, *technology-neutral | LMDC ve Arap Grubu, ulusal koşullara dayanan ve ülkelerin politika ile teknoloji tercihlerini açık bırakan bir metin istedi. Mısır ve Kuveyt, bu tercihi ülkelerin kalkınma öncelikleri, sanayi yapısı ve kaynaklarıyla ilişkilendirdi. Arap Grubu, belirli teknolojileri dışlayan veya kullanımlarını takvime bağlayan ifadelere karşı çıktı. |
Carbon capture, utilisation and storage (CCUS) | Arap Grubu, sanayide adil geçişin ulusal olarak belirlenen ve teknoloji açısından tarafsız bir çerçeveye dayanmasını istedi. Bu çerçevenin karbon yakalama, kullanma ve depolamaya (CCUS) alan tanıması gerektiğini açıkça belirtti. Yenilenebilir enerji ve hidrojeni de seçenekler arasında saydı. Kuveyt müdahalesinde karbon yakalama, hidrojen ve yenilenebilir enerji ulusal koşullara bağlı seçenekler olarak gündeme geldi. Deşifrede carbon capture seçiliyor. Utilisation and storage kısmı belirsiz. |
1.5°C-aligned*, transitioning away from fossil fuels, *carbon management | Kimliği belirlenemeyen bir konuşmacı, 1,5°C ile uyumlu sanayi politikalarına ve sanayide fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya açık atıf önerdi. Carbon management ifadesini yenilenebilir enerji, elektrifikasyon, yeşil hidrojen, enerji ve malzeme verimliliği ile döngüsel ekonomiyi içeren bir portföyde kullandı. Terimin hangi yöntemleri kapsadığı deşifrede netleşmiyor. Gençlik temsilcisi de adil geçiş ile 1,5°C hedefi arasındaki bağın güçlendirilmesini ve fosil yakıtlardan uzaklaşmanın finanse edilmesini istedi. |
False solutions and dangerous distractions | Resource Justice Network, çevre STK’ları adına bu ifadeyle nitelediği teknolojilerin adil geçiş kapsamındaki teknoloji transferi ve geliştirme düzenlemelerinin dışında tutulmasını önerdi. Müdahalede bu ifadenin kapsadığı teknolojiler isimlendirilmedi. |
Carbon dioxide removal (CDR) | Deşifrede CDR’nin karar metnine eklenmesine yönelik açık bir talep tespit edilemedi. Mısır müdahalesindeki ilgili pasajda seçilebilen ifade equity and CBDR. |
Ayrışma, kararın teknoloji seçeneklerini ne ölçüde açık bırakacağı ve sanayi dönüşümünün yönünü ne kadar açık tarif edeceği üzerineydi. Arap Grubu CCUS’u teknoloji tarafsızlığının somut bir örneği olarak verdi. Carbon management ise fosil yakıtlardan uzaklaşmaya açık atıf yapan bir müdahalede yer aldı. Çevre STK’larının önerisi, teknoloji transferi düzenlemelerinde hangi seçeneklerin destekleneceğine ilişkin ayrı bir ölçüt tartışması açtı.
7. Means of implementation, fit-for-purpose finance, enabling environments, technology transfer
Finansmanın miktarı, kaynağı ve niteliği. Nijerya, G77 ve Çin’le tam olarak hizalandığını belirtti. JTM’nin uygulanabilir destek sunmasını istedi ve finansmanla desteklenmeyen koordinasyonun adil bir geçiş sağlamayacağını söyledi. Adil geçiş finansmanının hem miktarını hem niteliğini vurguladı. Gelişmiş ülkelerin finansman sağlama yükümlülüğü için Paris Anlaşması’nın 9.1. maddesine atıf yaptı. Özel finansmanın kamu finansmanını tamamlayabileceğini ve hibe ile yüksek derecede imtiyazlı finansmanın kamu borcunu artırmadan işçilere ve doğrudan etkilenen topluluklara ulaşması gerektiğini belirtti. AGN, Arap Grubu ve LMDC uluslararası uygulama desteğinin güçlendirilmesini savundu. Nepal de hibe ve yüksek derecede imtiyazlı finansmanı öne çıkardı. Japonya müdahalesinde kamu finansmanı ve Yeni Kolektif Sayısallaştırılmış Finansman Hedefi (NCQG) anıldı. NCQG’nin ötesine geçen finansman ifadelerine ilişkin bölüm belirsiz kaldı.
Finansmanın kullanım alanları. Güney Afrika, yatırıma hazır projelerin bile ihtiyaçlarına uygun finansman bulamayabildiğini söyledi. JTM’nin ülkelerin destek taleplerini hazırlamasına, uygun kurumları bulmasına ve başvuruları takip etmesine yardımcı olmasını önerdi. Topluluk ve gençlik öncülüğündeki girişimlerin hibe ve imtiyazlı finansmana erişimini gündeme getirdi. Mısır, proje hazırlığı, altyapı ve sanayi dönüşümünün erken aşamaları için finansman istedi. Mevcut araçların yeniden eğitim, sosyal koruma, iş sağlığı ve güvenliği ile topluluk desteği maliyetlerini karşılamakta yetersiz kaldığını belirtti. Brezilya, finansmanın uyum, dayanıklılık ve üretim altyapısını kapsamasını ve KOBİ’lere imtiyazlı finansman ile garanti sunulmasını istedi. Arap Grubu, istihdamın, yerel katma değerin, uyumun ve dayanıklılığın desteklenmesini savundu. Finansmana erişimin belirli standartlara, göstergelere veya teknoloji tercihlerine bağlanmasına karşı çıktı.
Teknolojiye erişim ve yerli kapasite. Arap Grubu, enabling environments ifadesinin uluslararası finansman, teknoloji ve pazar koşullarını da kapsamasını istedi. Mısır, gelişmekte olan ülkelerin bu koşulları oluşturma yükünü tek başlarına taşıyamayacağını söyledi. Teknoloji transferinin ekipmanın yanı sıra teknik bilgi, eğitim, bakım, yerel uyarlama ve araştırma kapasitesini kapsamasını istedi. Fikri mülkiyet haklarını ve lisans koşullarını engeller arasında saydı. Kuveyt, erişimin teknoloji sahiplerinin paylaşım koşullarına bağlı olduğunu belirtti. Çin, finansman, teknoloji desteği ve kapasite geliştirmenin kilit mesajlara birlikte yansımasını istedi. Resource Justice Network, uluslararası işbirliğinin ve teknoloji transferinin ülkelerin üretim kapasitesi oluşturmasını ve değer zincirlerinde yüksek katma değerli faaliyetlere katılmasını desteklemesi gerektiğini söyledi.
8. Meaningful participation, decent work, social protection, sağlık ve haklar
Terim veya öneri | Ülke, grup ve gözlemci pozisyonları |
Meaningful participation | EIG, anlamlı katılımı işçilerin ve etkilenen grupların teknoloji ve yatırım kararlarını etkileyebilmesiyle ilişkilendirdi. Filipinler, işçilerin, kadınların, gençlerin, küçük işletmelerin ve toplulukların planlama, uygulama ve izlemeye katılmasını istedi. Kanada, insan ve işçi haklarını, yerli halkların haklarını, kadınların sanayi politikalarındaki yerini ve etkilenen grupların planlamaya baştan katılmasını vurguladı. Panama, G77 ve Çin’le hizalandı. 12. paragrafa atıfla katılımın kimleri kapsadığını sorguladı. Önerdiği metin değişikliğinin içeriği belirsiz kaldı. |
Decent work* ve *social protection | Kenya, adil ücret, güvenli çalışma koşulları ve mesleki eğitimi vurguladı. Nijerya ve Gana, desteğin doğrudan etkilenen topluluklara ulaşmasını istedi. Gana ve Hindistan kayıt dışı çalışanları kapsayan sosyal korumayı öne çıkardı. Nepal göçmen işçileri gündeme getirdi. Kimliği belirlenemeyen bir konuşmacı toplu pazarlığa, toplumsal cinsiyet eşitliğine ve gençlerin katılımına açık atıf önerdi. |
Sağlık ve geçim kaynakları | Gana, sanayi, enerji, altyapı, işgücü ve eğitim politikalarının uzun vadeli planlamayla uyumlu hâle getirilmesini önerdi. Geçiş sonuçları değerlendirilirken iş sağlığı ve güvenliğinin, dayanıklı sağlık sistemlerinin, geçim kaynaklarının ve uygun fiyatlı temiz enerjiye erişimin dikkate alınmasını istedi. Uruguay, sanayi dönüşümünün sağlık etkilerinin işyerinin çevresindeki topluluklara da uzandığını vurguladı. |
Place-based planning* ve *multilevel governance | Ukrayna, kömür bölgelerinin yanında karbon yoğun sanayi topluluklarını kapsayan yer temelli planlamayı savundu. Yerel bütçeler ve kamu hizmetleri üzerindeki etkileri vurguladı ve yeniden inşayı iklim dayanıklılığını güçlendirmek için bir fırsat olarak gördü. EIG çok düzeyli yönetişimi gündeme getirdi. ICLEI, ulusal ve yerel yönetimler arasındaki koordinasyonun altıncı diyalog mesajlarına yansımasını istedi. Yeşil sanayi kümeleri, inovasyon merkezleri, etik kamu alımları, sosyal diyalog ve beceri geliştirmeyi örnek verdi. Kimliği belirlenemeyen bir başka konuşmacı aşağıdan yukarıya planlamayı, yerel girişimciliği, döngüselliği ve yerel işleme kapasitesini öne çıkardı. |
Yerli halkların hakları, due diligence ve access to remedy | Panama, toprak ve bölgelerle bağlantılı hakları, özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rızayı ve etkilenen toplulukların anlamlı katılımını vurguladı. Yerli Halklar İklim Değişikliği Uluslararası Forumu, 12(a) paragrafına atıfla gönüllü tecrit hâlinde yaşayan yerli halkların haklarının korunmasını istedi. Mineral değer zincirlerinde insan hakları ve çevre alanında durum tespiti, izlenebilirlik, şirketlerin hesap verebilirliği ve telafi yollarına erişim önerdi. Döngüsellik ve kaynak verimliliğini yeni madencilik faaliyetlerine duyulan ihtiyacı azaltabilecek araçlar olarak sundu. Resource Justice Network, çevre STK’ları adına yerli halkların right to say no ifadesini kullandı ve kritik enerji dönüşümü minerallerine ilişkin BM ilkelerine atıf yapılmasını istedi. |
Distinct rights holders* ve *intergenerational equity | Gençlik temsilcisi, çocukların ve gençlerin ayrı hak sahipleri olarak tanınmasını, katılımın görüş almadan karar süreçlerine uzanmasını ve kuşaklar arası hakkaniyetin metinde daha güçlü yer almasını istedi. Kayıtlı ve kayıt dışı ekonomide çalışan herkes için insana yakışır işi ve kritik mineral değer zincirlerinde hakların korunmasını destekledi. |
Oturum değerlendirmesi
JTM’nin olası görevleri daha somut hâle geldi. Filipinler desteğe erişimi kolaylaştırma işlevini tarif etti. Güney Afrika bunun başvuru hazırlığı, kurumlarla eşleştirme ve takip yoluyla nasıl çalışabileceğini açıkladı. Nijerya koordinasyonun finansmanla desteklenmesini istedi. Mısır ise mevcut finansmanın yetersiz kaldığı yatırım ve sosyal maliyetleri belirtti. Taslakta bu önerilerin uygulamaya ilişkin hükümlere girmesi, mekanizmanın hangi aşamada ve kime destek sağlayabileceğini belirginleştirir.
Ticaret tartışmasında forum ayrışmasının yanında iki somut işbirliği önerisi ortaya çıktı. AGN, üreticilerin standart ve izlenebilirlik gerekliliklerine uyum kapasitesini artıracak desteği gündeme getirdi. Güney Afrika, gelişmekte olan ülkelerin bu gereklilikler belirlenirken söz sahibi olmasını istedi. Brezilya’nın kamu alımları ve KOBİ finansmanı önerileri ise talep yaratmayı üreticilerin yatırım kapasitesiyle ilişkilendirdi. Bu önerilerin taslaktaki karşılığı, ticaret etkilerinin anılmasının ötesinde teknik destek, finansman ve standart belirleme süreçlerine katılım için hangi ifadelerin kullanılacağında görülecek.
Taslakta izlenecek başlıca tercihler, JTWP ile JTM arasındaki ilişkinin under the JTM, operational arm veya complementarity diliyle nasıl kurulacağı, diyalog mesajlarının uygulamaya ilişkin hükümlere ne ölçüde yansıyacağı ve food systems, technology-neutral, CCUS ile transitioning away from fossil fuels gibi ifadelerin hangi kapsam ve koşullarla yer alacağı. Gözlemcilerin önerileri ayrıca yerel yönetimlerin rolü, kritik mineral değer zincirlerinde hesap verebilirlik ve kuşaklar arası hakkaniyet için somut metin seçenekleri sundu.
Eş başkanlar 13 Kasım Cuma günü öğle saatleri civarında taslak paylaşmayı hedeflediklerini bildirdi. Cuma günü yeniden toplanmak için takvimde yer olup olmadığı kapanışta henüz netleşmemişti.
