COP31 Gün 3: Resmi Müzakereler, Yeşil Sanayi ve İklim Finansmanı

İkinci günün ana konusu, BAE Adil Geçiş Çalışma Programı’nın (JTWP) 2026 sonrasında nasıl devam edeceği ve Adil Geçiş Mekanizması’yla (JTM) nasıl ilişkileneceğiydi. Çalışma programının deneyim paylaşımı ve politika diyaloğu için değerli bir alan oluşturduğu yönünde geniş bir yakınlaşma vardı. Birçok müdahale, bu birikimin ulusal politikalara ve uygulama desteğine yeterince dönüşmediğine işaret etti. Başlıca ayrışma, diyalog işlevinin ayrı bir çalışma programında mı sürdürüleceği yoksa mekanizmanın bünyesine mi alınacağı üzerindeydi.

Genel uzlaşı ve yakınlaşma noktaları

• Diyalogların uygulamaya daha fazla katkı sağlaması. G77 ve Çin, Afrika Grubu, AILAC, AOSIS, AB ve Birleşik Krallık farklı vurgularla çalışma programının ürettiği bilgi ve deneyimin uygulamaya daha iyi aktarılmasını istedi. AOSIS, diyalog çıktılarının ülkelerin kendi koşullarına uyarlayabileceği gönüllü araçlar ve politika seçenekleri sunmasını önerdi. Afrika Grubu ise programın etkisinin uygulamayı ne ölçüde desteklediği üzerinden değerlendirilmesini istedi.
• Programın geniş kapsamının korunması. AB, AOSIS ve Arap Grubu mevcut kapsamın korunmasını ve kapsam unsurlarının dengeli ele alınmasını savundu. G77 ve Çin, Afrika Grubu ve AILAC ekonomik çeşitlenmenin daha sistematik ele alınmasını istedi. Afrika Grubu ayrıca sanayileşme, yoksulluğun ortadan kaldırılması, değer zincirlerine adil katılım, uyum ve dayanıklılık ile uluslararası iş birliğine yeterince yer verilmediğini belirtti.
• Daha zamanında ve kullanılabilir çıktılar. G77 ve Çin ile AILAC, görüşlerin dengeli biçimde kayda geçirilmesi için daha standart bir not tutma yaklaşımı önerdi. AILAC, diyalog özetlerinin geç yayımlanmasının tarafların bunları müzakerelerde kullanmasını güçleştirdiğini belirtti. AOSIS raporlama şablonları ve daha güçlü takip, Birleşik Krallık ise zamanında yayımlanan ve uygulamaya dönük çıktılar istedi.
• Katılımın niteliğinin iyileştirilmesi. G77 ve Çin ile Afrika Grubu, Küresel Güney’den katılımın gündem belirleme ve tartışmalara katkı verme imkanı sağlamasını vurguladı. AILAC küçük grup formatlarına ve katılımcıların rollerine hazırlanabilmesine, Birleşik Krallık ise hibrit formatlara ve taraf dışı paydaşların katılımına dikkat çekti.

Başlıca ayrışma noktaları

• Çalışma programının JTM ile kurumsal ilişkisi. G77 ve Çin, Afrika Grubu, AILAC ve AOSIS programın 2026 sonrasında sürmesini destekledi. Afrika Grubu ve AOSIS, çalışma programı ile mekanizmanın ayrı fakat birbirini tamamlayan görevler üstlenmesini savundu. Bu yaklaşımda JTWP politika diyaloğunu ve deneyim paylaşımını sürdürürken JTM uygulama desteğine odaklanıyor. EIG iki ayrı kurumsal yapı oluşmasını önlemek için JTM çatısı altında ilerlenmesini istedi. Norveç de çalışma programının JTM bünyesine alınmasını önerdi. AB, programın kapsamını JTM içinde sürdürme ve yardımcı organlar altında tek bir ortak temas grubuyla ilerleme yönünde bir öneri sundu.
• Programın süresi ve diyalogların sıklığı. Afrika Grubu, JTM’nin işler hale getirilmesindeki ilerleme de dikkate alınarak çalışma programının üç yıl daha sürmesini önerdi. Norveç, yılda iki kısa toplantı yerine tek bir yıllık küresel diyalog ve biri gelişmiş diğeri gelişmekte olan ülkelerden iki eş başkan önerdi. AB yılda iki diyaloğun korunmasını destekledi. Norveç’in daha uzun vadeli çerçeve önerisindeki kesin bitiş yılı notlarla deşifre arasında teyit edilemedi.
• GST sonuçları ve sektörel geçişlerle bağ. AOSIS, programın 1,5°C hedefiyle bağının güçlendirilmesini ve ilk Küresel Durum Değerlendirmesi (GST) sonuçlarının uygulanmasına, özellikle fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya, daha fazla yer verilmesini istedi. EIG, programın GST2’ye ve teknik diyaloğuna katkı sağlamasını önerdi. Birleşik Krallık sektörel diyalogların değerini vurguladı. AB, sanayi, ulaştırma, binalar ve gıda sistemlerindeki dönüşümlerin istihdam, beceri, işçi hakları ve sosyal korumayla birlikte ele alınmasını istedi. Arap Grubu ise programın belirli sektörleri veya enerji patikalarını önceliklendirmesine ve GST sonuçlarının uygulanmasına yönelik ayrı bir kanala dönüşmesine karşı çıktı. Ulusal olarak belirlenen farklı patikaların korunmasını savundu.
• Ticaret önlemlerinin kapsamı. AB, karbon kaçağını önlemeye yönelik iklim politikalarının ticaret önlemleri olarak nitelendirilmesine itiraz etti. Arap Grubu ise ticaretin başka platformlarda da ele alınmasının, sınır ötesi etkileri olan önlemlerin çalışanlar, topluluklar ve gelişmekte olan ülkelerin politika alanı üzerindeki sonuçlarının JTWP’de tartışılmasına engel oluşturmadığını savundu. Uruguay da ticaret koşullarını ve sermaye maliyetini ülkelerin geçişi finanse etme kapasitesini belirleyen unsurlar arasında saydı.
• Uygulama desteği ve finansmanın rolü. Afrika Grubu yüksek sermaye maliyeti, borç, altyapı kısıtları ve teknolojiye sınırlı erişim gibi engellerin önemli bir bölümünün ulusal politikalarla tek başına aşılamayacağını belirtti. Nijerya, JTM’nin koordinasyonun yanında finansmana erişim konusunda da somut sonuç üretmesi ve desteğin hem miktarını hem niteliğini ele alması gerektiğini vurguladı. Arap Grubu ise çalışma programının gözden geçirilmesinin JTM’nin görev alanını peşinen belirlememesi gerektiğini savundu.

Paydaş müdahaleleri

• Yerli Halkların hakları ve katılımı. Yerli Halklar temsilcileri (IPO), kendi tercihiyle tecrit halinde yaşayan ve ilk temas aşamasındaki Yerli Halkların haklarına dikkat çekti. Kendi kaderini tayin hakkının ve özgür, önceden ve bilgilendirilmiş rızanın JTM’nin işleyişine yön vermesini istedi. Tam ve etkin katılım ile Yerli Halkların önceliklerine yönelik desteğe doğrudan erişim de öne çıktı.
• Yerel ve bölgesel yönetimler. LGMA, ulusal geçiş patikalarının yerel ihtiyaç ve koşulları yansıtmasını istedi. Mekanizmada yerel ve bölgesel boyutun açıkça tanınmasını ve farklı yönetim düzeyleri arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesini önerdi.
• İş dünyası ve çiftçiler. BINGO, JTM’nin ulusal çalışmaları tamamlayan bir koordinasyon platformu olmasını ve açık erişimli vaka çalışmaları ile akran öğrenmesini desteklemesini önerdi. Çiftçi temsilcileri, ulusal geçiş patikalarının küçük üreticiler ve aile çiftçileri dahil çiftçilerle birlikte tasarlanmasını ve tarımın uluslararası iş birliği ile iklim finansmanında özel olarak ele alınmasını istedi.

Sonraki adımlar

Eş başkanlar kapanışta ilk iki gündeki JTM tartışmalarına dönerek tarafların yön verdiği bir politika kolu ile uygulama odaklı bir kol etrafında yakınlaşma gördüklerini belirtti. Uygulama araçlarına erişimin kolaylaştırılması, koordinasyon, Sekretaryanın rolü ve sivil toplumun katılımı da öne çıkan başlıklardı. G77 ve Çin ile Afrika Grubu, ikinci haftaya hazırlık için ilk hafta bitmeden güncellenmiş bir gayriresmi not görmek istedi. Konuşmacı listesi tamamlanamadığı için eş başkanlar kalan müdahalelerin ertesi gün alınacağını belirtti.

En belirgin yakınlaşma, kararın usule ilişkin unsurlarında görüldü. Başlıca ayrışma, kararın usulle sınırlı kalıp kalmayacağı ve yıllık diyalogda öne çıkan mesajları da yansıtıp yansıtmayacağı üzerindeydi. Esasa ilişkin mesajların karara alınması halinde hangi mesajların seçileceği ve bunların ulusal katkı beyanları (NDC’ler) ile ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi (GST2) açısından ne anlam taşıyacağı da açık kaldı.

Yakınlaşma noktaları

• Usule ilişkin unsurlar. Oturumun kapanışında karara ilişkin bazı usul unsurları üzerinde yakınlaşma olduğu belirtildi. Yıllık diyaloğa ilişkin genel değerlendirmeler, çıkarılan dersler ve bunların GST2 hazırlıklarına nasıl katkı sağlayabileceği ele alındı.
• Uygulamanın önündeki engeller. Birçok müdahalede finansmana, teknolojiye ve kapasite geliştirme desteğine erişimdeki eksiklikler vurgulandı. Afrika Grubu, uygulama araçlarının yetersizliğini en büyük engel olarak tanımladı. Denize kıyısı olmayan gelişmekte olan ülkeler (LLDC’ler), NDC’lerin uygulanmasının iklim finansmanı, teknoloji transferi ve kapasite geliştirme desteğine öngörülebilir biçimde erişilmesine bağlı olduğunu vurguladı. Panama kaynaklara erişim engellerine, Grenada ise bunların yanı sıra kurumsal kapasite eksikliklerine dikkat çekti. Bu konuların karara nasıl yansıtılacağı açık kaldı.

Başlıca ayrışma noktaları

• Kararın kapsamı ve diyaloğun yetkisi. Arap Grubu kararın usulle sınırlı kalmasını istedi. Suudi Arabistan diyaloğun yetki sınırları içinde kalınması gerektiğini vurguladı. Afrika Grubu, diyaloğun politika yönlendirmesi üretmek üzere tasarlanmadığını belirtti. Tuvalu, asgari unsurlarla sınırlı bir kararın diyaloğun katkısını yansıtmakta yetersiz kalacağını savundu ve temel mesajlardan bazılarının karara alınmasını istedi. Grenada da uygulama engellerinin karar metnine yansıtılması çağrısında bulundu. AB, Çin ve İsviçre’nin dahil olduğu usul itirazları kapsam konusundaki ayrışmayı ortaya koydu. Oturum notlarından bu üç tarafın ayrı ayrı pozisyonu belirlenemiyor.
• NDC’lere ilişkin beklentiler. Kolombiya’nın müdahalesini destekleyen Panama, iklim hedeflerindeki ve uygulamadaki açıkların sürdüğünü belirterek ülkelerin NDC’lerini güncelleyip güçlendirebileceğini ifade etti. Filipinler, taraflardan henüz sundukları NDC’leri yeniden ele almalarının beklenip beklenmediğini ve diyalog çıktısının ilgili gündem maddesine nasıl katkı sağlayacağını sorguladı. Irak, sonucun NDC’lerle ve Paris Anlaşması’yla tam uyumlu olması gerektiğini vurguladı.
• Karara hangi mesajların alınacağı. Filipinler, temel mesajların seçilerek karar metnine alınmasının ne sağlayacağını sorguladı ve teknik diyalog ile değerlendirme aşamasının rolüne dikkat çekti. Grenada uygulama engellerini öne çıkarırken Bolivya ormansızlaşma ve orman bozulumunu, doğa temelli yaklaşımları, karbon piyasalarını, teknolojiyi ve kapasite geliştirmeyi gündeme getirdi. Kapanışta hem esasa ilişkin mesajlara yer verilip verilmeyeceğinin hem de yer verilirse hangi mesajların seçileceğinin açık kaldığı belirtildi.

GST2’ye ilişkin paydaş görüşleri

• Bilimsel dayanak ve Yerli Halkların bilgisi. YOUNGO, GST2’nin IPCC’nin Yedinci Değerlendirme Raporu (AR7) dahil mevcut en iyi bilimsel bilgiye dayanmasını ve Yerli Halkların bilgisinin iklim eylemindeki merkezi rolünün tanınmasını istedi. Yerli Halkların temsilcileri, Bonn’daki görüşmelere atıfla Yerli Halkların haklarının korunmasını gündeme getirdi.
• Toplumsal cinsiyet eşitliği ve iklim desteğinin kimlere ulaştığı. Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Grubu, GST2’nin iklim desteğinin insanlara ulaşıp ulaşmadığını değerlendirmesini ve Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı’nın uygulanmasını esas almasını istedi. Daha ayrıntılı veri, toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini dönüştürmeye yönelik uyum yaklaşımları ve dezavantajlı gruplara ulaşan finansman öne çıkan başlıklar arasındaydı.

Sonraki adım. Karar taslağının hazırlanmasına geçileceği belirtildi ve taraflar müdahalelerini yazılı olarak iletmeye davet edildi.

İklim değişikliğinin kültürel miras, yerel bilgi birikimi, geleneksel geçim kaynakları ve toplulukların kimlikleri üzerindeki etkileri ele alındı. Su kıtlığı, yerinden edilme ve çevresel değişimlerin yalnızca ekonomik ve fiziksel kayıplara değil, kültürel pratiklerin ve yerel bilginin kaybına da yol açtığı vurgulandı. Bu kapsamda ilk Kültürel Küresel Durum Değerlendirmesi (Cultural Global Stocktake – CGST) girişimi tanıtılarak kültürün iklim politikaları ve uluslararası müzakere süreçlerine daha sistematik biçimde dahil edilmesi önerildi. Adil geçiş açısından, dönüşüm politikalarının toplulukların kültürel kimliklerini, yerel bilgi ve deneyimlerini gözetmesi, etkilenen kesimlerin kendi yaşamlarını ve geçim kaynaklarını ilgilendiren karar alma süreçlerine katılımının güçlendirilmesi gerektiği değerlendirildi.

İklim hedeflerinin uygulanabilir yatırım projelerine dönüştürülmesi ve elektrifikasyon yatırımlarının ekonomik ve sosyal faydaları oturum esnasında mercek altına alındı. COP31 kapsamında açıklanan 2035 yılına kadar elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını %23’ten %35’e çıkarma hedefinin gerçekleştirilmesi için elektrik üretimi, şebekeler, depolama ve son kullanım sektörlerinde yıllık yaklaşık 3,5 trilyon dolar yatırım gerektiği, mevcut yatırımların ise 1,8 trilyon dolar düzeyinde olduğu belirtildi. Elektrifikasyonun ekonomik büyüme, istihdam ve enerji ithalat maliyetlerinin azaltılması açısından sağlayabileceği faydalar değerlendirilirken, yüksek sermaye maliyetleri ve finansmana erişimdeki eşitsizlikler temel engeller arasında gösterildi. Yatırımların artırılması için öngörülebilir politika ve düzenleme çerçeveleri, ülke öncülüğünde yatırım platformları, finansmana uygun proje portföyleri ve kamu kaynaklarıyla özel finansmanın harekete geçirilmesi önerildi. Türkiye’nin sanayide karbonsuzlaşma yatırım platformu, 2030’a kadar çelik, çimento, alüminyum ve gübre sektörleri için yaklaşık 5 milyar avro finansman mobilizasyonu hedefiyle örneklendirildi. Ayrıca COP31 kapsamında geliştirilen Climate Implementation BRIDGE girişimiyle ulusal iklim hedeflerinin kurumsal kapasite geliştirme, yatırım projelerinin hazırlanması ve uygun finansman araçlarıyla eşleştirilmesi yoluyla uygulamaya aktarılması amaçlanıyor. Adil geçiş açısından bu yaklaşım, finansman ihtiyacının yalnızca kaynak miktarı üzerinden değil, ülkelerin yatırım hazırlığı, kurumsal kapasitesi ve finansmana erişim koşullarıyla birlikte ele alınması gerektiğini işaret ediyor.

OECD ve UNDP’nin ortaklaşa düzenlediği toplantıda ulusal iklim taahhütlerinin finansman bulabilecek yatırım programlarına ve projelere nasıl dönüştürülebileceği ele alındı. Katılımcılar, elektrifikasyonun hızlanmasının özellikle düşük ve orta gelirli ülkelere sağlayabileceği ekonomik faydaları tartıştı. Oturumda paylaşılan tahminlere göre daha hızlı elektrifikasyon, 2035’e kadar küresel fosil yakıt ithalat faturasını yaklaşık 400 milyar dolar azaltabilir. Bu potansiyelin gerçekleşmesi için son kullanım sektörlerindeki elektrifikasyonun şebeke ve sistem esnekliği yatırımlarıyla birlikte ilerlemesi gerekiyor. Almanya şebeke bağlantılarına, izin süreçlerine ve değişken yenilenebilir enerji kaynaklarının sisteme entegrasyonuna dikkat çekti. Elektrikli araç sektörünün deneyiminden hareketle çelik ve çimento gibi ağır sanayi sektörlerinde tedarik zincirlerinin ve talebin nasıl geliştirilebileceği de tartışıldı.

OECD, yatırımları artırmak için dört önceliği vurguladı.

• Öngörülebilir politika ve düzenlemeler. Enerji ve sanayi sistemlerinin genelini kapsayan istikrarlı ve tutarlı kurallar yatırımcıların uzun vadeli yatırım kararları almasını kolaylaştırabilir.
• Ülke öncülüğünde yatırım platformları. Bu platformlar ulusal önceliklerin finansmana uygun proje portföylerine dönüştürülmesini sağlayabilir. Türkiye’nin sanayide karbonsuzlaşmaya yönelik yatırım platformu örnek gösterildi.
• Özel finansmanı harekete geçiren kamu araçları. Garantiler ve menkul kıymetleştirme riskin paylaşılmasına ve özel yatırımın çekilmesine yardımcı olabilir. OECD bu araçların tasarımında kendi harmanlanmış finansman araç setine işaret etti.
• Yerel sermaye piyasalarının derinleştirilmesi. Yerel sermaye piyasalarının geliştirilmesi iklim yatırımlarına kaynak sağlayabilecek finansman kanallarını genişletebilir.

Afrika Kalkınma Bankası, proje hazırlığının yatırım döngüsünün daha erken aşamalarında başlamasını ve tekil projelerin daha büyük yatırım programları altında bir araya getirilmesini önerdi. Proje hazırlama fonları ve hibeler, azaltım, uyum ve adil geçiş önceliklerini bütünleştiren programların geliştirilmesini destekleyebilir. Ülke platformlarına ilişkin tartışmada yönetişim yapısının netleştirilmesi, risk paylaşımı, sözleşme koşullarının standartlaştırılması ve küçük projelerin finansmana erişim için bir araya getirilmesi de öne çıktı.

Türkiye, Climate Implementation BRIDGE girişimini ülkelerin ulusal iklim önceliklerini maliyetlendirilmiş planlara ve yatırım projelerine dönüştürürken ihtiyaç duydukları desteği koordine edecek bir girişim olarak sundu. UNDP güvenilir veri, şeffaflık ve etkin yönetişimin önemini vurguladı. Ayrıca proje portföyleri oluşturulmadan önce bir projenin hangi koşullarda finansman bulabileceğinin belirlenmesi için ülkelere destek verilmesini önerdi. Adil geçiş açısından başarı, harekete geçirilen finansmanın miktarıyla birlikte bu finansmanın dayanıklılığa, istihdama ve küçük ve orta ölçekli işletmeler için yaratılan fırsatlara katkısı üzerinden değerlendirilebilir.

Oturumun gündeminde fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik uluslararası taahhütlerin ulusal politikalara, yatırım planlarına ve uygulama mekanizmalarına dönüştürülmesi yer aldı. COP30 Başkanlığı tarafından sunulan yol haritası doğrultusunda, ülkelerin fosil yakıt bağımlılıkları, enerji sistemleri ve kalkınma önceliklerine göre ulusal geçiş planları geliştirmesi ve bu süreçlerin uluslararası iş birlikleri, finansman ve teknik destekle güçlendirilmesi önerildi. Bu kapsamda, yeni ikili iş birlikleri ve elektrik şebekesi yatırımlarına yönelik finansman taahhütleri, uygulamayı destekleyen somut gelişmeler arasında yer aldı. Finansmanın yalnızca altyapı yatırımlarını değil, politika geliştirme, kurumsal kapasite ve yatırım projelerinin hazırlanması gibi erken aşama ihtiyaçları da kapsaması gerektiği vurgulandı. Adil geçiş açısından fosil yakıt bağımlılığını sürdüren teşviklerin gözden geçirilmesi, enerji arz güvenliğinin güçlendirilmesi ve dönüşüm yatırımlarının ulusal kalkınma öncelikleriyle uyumlu biçimde planlanması değerlendirildi.

OECD, yatırımları artırmak için dört önceliği vurguladı.

• Öngörülebilir politika ve düzenlemeler. Enerji ve sanayi sistemlerinin genelini kapsayan istikrarlı ve tutarlı kurallar yatırımcıların uzun vadeli yatırım kararları almasını kolaylaştırabilir.
• Ülke öncülüğünde yatırım platformları. Bu platformlar ulusal önceliklerin finansmana uygun proje portföylerine dönüştürülmesini sağlayabilir. Türkiye’nin sanayide karbonsuzlaşmaya yönelik yatırım platformu örnek gösterildi.
• Özel finansmanı harekete geçiren kamu araçları. Garantiler ve menkul kıymetleştirme riskin paylaşılmasına ve özel yatırımın çekilmesine yardımcı olabilir. OECD bu araçların tasarımında kendi harmanlanmış finansman araç setine işaret etti.
• Yerel sermaye piyasalarının derinleştirilmesi. Yerel sermaye piyasalarının geliştirilmesi iklim yatırımlarına kaynak sağlayabilecek finansman kanallarını genişletebilir.

Afrika Kalkınma Bankası, proje hazırlığının yatırım döngüsünün daha erken aşamalarında başlamasını ve tekil projelerin daha büyük yatırım programları altında bir araya getirilmesini önerdi. Proje hazırlama fonları ve hibeler, azaltım, uyum ve adil geçiş önceliklerini bütünleştiren programların geliştirilmesini destekleyebilir. Ülke platformlarına ilişkin tartışmada yönetişim yapısının netleştirilmesi, risk paylaşımı, sözleşme koşullarının standartlaştırılması ve küçük projelerin finansmana erişim için bir araya getirilmesi de öne çıktı.

Türkiye, Climate Implementation BRIDGE girişimini ülkelerin ulusal iklim önceliklerini maliyetlendirilmiş planlara ve yatırım projelerine dönüştürürken ihtiyaç duydukları desteği koordine edecek bir girişim olarak sundu. UNDP güvenilir veri, şeffaflık ve etkin yönetişimin önemini vurguladı. Ayrıca proje portföyleri oluşturulmadan önce bir projenin hangi koşullarda finansman bulabileceğinin belirlenmesi için ülkelere destek verilmesini önerdi. Adil geçiş açısından başarı, harekete geçirilen finansmanın miktarıyla birlikte bu finansmanın dayanıklılığa, istihdama ve küçük ve orta ölçekli işletmeler için yaratılan fırsatlara katkısı üzerinden değerlendirilebilir.

COP31 gündeminde yer alan Küresel Yeşil Sanayileşme Gündemi (GGIA), COP30’da kabul edilen Belém Deklarasyonu’ndaki taahhütleri somut uygulamalara dönüştürmeyi, mevcut sanayinin karbonsuzlaştırılmasının yanı sıra temiz teknoloji üretimini, yeni yeşil sanayileri ve nitelikli istihdamı geliştirmeyi hedefliyor. Bu kapsamda yeşil sanayileşmenin sanayi rekabetçiliği ve ekonomik büyüme açısından sunduğu fırsatlar ile dönüşüm yatırımlarının finansmanı ele alındı. Küresel ölçekte belirlenen 1.000’den fazla temiz sanayi projesinin yalnızca yaklaşık beşte birinin nihai yatırım planlama aşamasına ulaşması, finansmana erişim ve yatırım hazırlığındaki eksiklikleri ortaya koyuyor. Kamu alımları, karbon fiyatlandırması, uygun maliyetli finansman ve yatırım projelerinin finansman kaynaklarıyla eşleştirilmesi, sanayide dönüşümü hızlandırabilecek politika ve finansman araçları arasında yer aldı. Climate Implementation BRIDGE girişimi ve sanayide karbonsuzlaşmaya yönelik yatırım platformları, iklim hedeflerini somut yatırımlara dönüştürmeyi destekleyen mekanizmalar olarak değerlendirildi. Adil geçiş açısından ise yeşil sanayileşmenin ekonomik ve sosyal faydalarının çalışanlara, kadınlara, gençlere ve işletmelere ulaşması, yeni sektörlerde nitelikli istihdamın geliştirilmesi ve farklı ekonomik koşullara sahip ülkelerin dönüşüm süreçlerinin desteklenmesi üzerinde duruldu. Oturumda katılımcı ülke temsilcileri, yeşil sanayileşme gündemi kapsamında ülkelerinde kaydettikleri ilerlemeleri paylaştı.

OECD, yatırımları artırmak için dört önceliği vurguladı.

• Öngörülebilir politika ve düzenlemeler. Enerji ve sanayi sistemlerinin genelini kapsayan istikrarlı ve tutarlı kurallar yatırımcıların uzun vadeli yatırım kararları almasını kolaylaştırabilir.
• Ülke öncülüğünde yatırım platformları. Bu platformlar ulusal önceliklerin finansmana uygun proje portföylerine dönüştürülmesini sağlayabilir. Türkiye’nin sanayide karbonsuzlaşmaya yönelik yatırım platformu örnek gösterildi.
• Özel finansmanı harekete geçiren kamu araçları. Garantiler ve menkul kıymetleştirme riskin paylaşılmasına ve özel yatırımın çekilmesine yardımcı olabilir. OECD bu araçların tasarımında kendi harmanlanmış finansman araç setine işaret etti.
• Yerel sermaye piyasalarının derinleştirilmesi. Yerel sermaye piyasalarının geliştirilmesi iklim yatırımlarına kaynak sağlayabilecek finansman kanallarını genişletebilir.

Afrika Kalkınma Bankası, proje hazırlığının yatırım döngüsünün daha erken aşamalarında başlamasını ve tekil projelerin daha büyük yatırım programları altında bir araya getirilmesini önerdi. Proje hazırlama fonları ve hibeler, azaltım, uyum ve adil geçiş önceliklerini bütünleştiren programların geliştirilmesini destekleyebilir. Ülke platformlarına ilişkin tartışmada yönetişim yapısının netleştirilmesi, risk paylaşımı, sözleşme koşullarının standartlaştırılması ve küçük projelerin finansmana erişim için bir araya getirilmesi de öne çıktı.

Türkiye, Climate Implementation BRIDGE girişimini ülkelerin ulusal iklim önceliklerini maliyetlendirilmiş planlara ve yatırım projelerine dönüştürürken ihtiyaç duydukları desteği koordine edecek bir girişim olarak sundu. UNDP güvenilir veri, şeffaflık ve etkin yönetişimin önemini vurguladı. Ayrıca proje portföyleri oluşturulmadan önce bir projenin hangi koşullarda finansman bulabileceğinin belirlenmesi için ülkelere destek verilmesini önerdi. Adil geçiş açısından başarı, harekete geçirilen finansmanın miktarıyla birlikte bu finansmanın dayanıklılığa, istihdama ve küçük ve orta ölçekli işletmeler için yaratılan fırsatlara katkısı üzerinden değerlendirilebilir.

Oturumda fosil yakıtlardan çıkışın, emisyon azaltımına yönelik teknik bir dönüşümün yanı sıra iklim adaleti, tarihsel sorumluluk ve finansal kapasite temelinde ele alınması gereken bir süreç olduğu vurgulandı. Bu kapsamda, ülkelerin fosil yakıtlardan çıkışa hazırlık düzeylerini değerlendiren Belém Hazırlık Endeksi tanıtıldı. Endeks, ülkelerin dönüşüm sürecindeki kırılganlıklarını ve uygulama kapasitelerini fosil yakıt arzı, talebi ve ekonomik dönüşüm olmak üzere üç boyutta inceliyor. Değerlendirmede, ülkelerin fosil yakıtlara bağımlılık düzeylerinin yanı sıra finansal, kurumsal ve teknolojik kapasitelerinin dönüşümün adil biçimde gerçekleştirilmesinde belirleyici olduğu öne çıktı. Bulgular, yüksek gelirli ülkelerin genel olarak fosil yakıtlardan çıkışa daha hazırlıklı olduğunu, ancak ülkelerin yapısal koşullarına göre önemli farklılıklar bulunduğunu ortaya koydu. Ayrıca, Net Zero Tracker 2026 verileri üzerinden ulusal ve yerel yönetimler ile şirketlerin net sıfır taahhütlerindeki gelişmeler değerlendirildi. Tartışmalar, COP30 Başkanlığı’nın fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritası (TAFF), Santa Marta süreci ve bu girişimlerin COP31 müzakerelerine katkılarına odaklanırken, panelistler COP31’de daha fazla ülkenin ulusal TAFF yol haritaları geliştirmeyi ve uygulamaya yönelik somut adımlar atmayı taahhüt etmesi gerektiğini vurguladı. Bu süreçte, tarihsel emisyon sorumluluğu yüksek ve finansal kapasitesi güçlü aktörlerin daha fazla sorumluluk üstlenmesi ve gelişmekte olan ekonomilerin dönüşümünün uluslararası finansman ve kapasite geliştirme desteğiyle güçlendirilmesi önem taşıyor.