Blog

COP31 2. Hafta 1. Gün: iklim Eylemi ve Adil Geçiş

sefia-18kasim_tr

SEFiA olarak COP31 boyunca adil geçiş, iklim finansmanı, elektrifikasyon ve sanayinin karbonsuzlaşması başta olmak üzere iklim politikalarının ekonomik ve toplumsal boyutlarına ilişkin oturumları takip ediyoruz. Bu sayfada her günün öne çıkan tartışmalarını, müzakerelerdeki uzlaşı ve ayrışma noktalarını ve Türkiye açısından önemli gelişmeleri kısa özetler halinde bulabilirsiniz.

COP31 ikinci haftasının ilk gününde, Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması’nın (BAM) kurumsal yapısı, uygulama ve finansman işlevlerine ilişkin tam bir uzlaşı henüz sağlanamadı. Bugün, 16 Kasım’da COP31 Başkanlığı tarafından sunulan Örtü Karar metni, farklı müzakere başlıkları arasında oldukça geniş bir uzlaşı zemini sunuyor. Metinde fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılması, karbon yakalama teknolojilerinin rolü ve tek taraflı iklim bağlantılı ticaret önlemlerine ilişkin farklı ülke gruplarının önceliklerini yansıtan tüm öneriler bir arada yer alıyor. 

Belem Eylem Mekanizması’nın teknik destek, kapasite geliştirme ve finansmana erişimi kolaylaştıran işlevlerle güçlendirilmesi, gelişmekte olan ülkelerin adil geçiş politikalarını uygulama kapasitesine katkı sağlayabilir. Bu açıdan mekanizmanın mevcut finansman yapılarıyla ilişkisi, kurumsal sorumlulukları ve uygulama süreçlerinin somutlaştırılması önem taşıyor.

Antalya’dan çıkacak sonuçlar, 1,5°C hedefi doğrultusunda emisyon azaltımının nasıl hızlandırılacağını ve adil geçişin somut finansman ve uygulama mekanizmalarıyla ne ölçüde destekleneceğini ortaya koyacaktır.

16 Kasım’daki toplantıda en geniş yakınlaşma, Belém’de geliştirilmesine karar verilen mekanizmanın ülkelerin kendi adil geçiş yollarını uygulamasına yardımcı olması etrafında oluştu. Eş başkan kapanışta özellikle üç noktayı öne çıkardı. Mekanizma ülkelere belirli geçiş yolları dayatmamalı, tarafların yön verdiği bir yapıda işlemeli ve farklı ulusal koşullara cevap vermeliydi. Bu üç noktanın uygulamadaki karşılığı ise açık kaldı. Ülkeler en fazla mekanizmanın hangi desteği sağlayacağı, çalışma programıyla nasıl ilişkilendirileceği ve 1,5°C hedefinin mekanizmanın görevlerine nasıl yansıyacağı konusunda ayrıştı.

Konu

Yakınlaşma

Ayrışma

Diyalogdan uygulamaya geçiş

Geniş bir konuşmacı grubu teknik yardım, kapasite geliştirme, bilgi paylaşımı ve uluslararası iş birliği yoluyla somut destek istedi. Ülke ihtiyaçlarının desteğe bağlanması ve mevcut girişimlerle koordinasyon sık tekrarlandı.

Japonya, Almanya ve Birleşik Krallık mevcut kurum ve araçların daha etkili kullanılmasına ağırlık verdi. Brezilya kaynakların seferber edilmesini, Afrika Grubu finansmana erişim için açık bir yetkiyi, Filipinler ise yeni ve ilave kaynakları savundu. Mekanizmanın görevi mevcut desteği erişilebilir kılmaktan karşılanmayan ihtiyaçlar için kaynak seferber etmeye kadar farklı biçimlerde tarif edildi.

Yönetişim ve kurumsal yapı

Müdahalelerin önemli bir bölümü CMA’nın yetki ve yönlendirmesini esas aldı. Siyasi yönlendirme ile teknik desteğe ayrı işlevler verilmesi birçok öneride görüldü.

AOSIS ve CARICOM küçük ada devletlerine özel temsil sağlayan iki kademe önerdi. Afrika Grubu, resmî bir yönlendirme komitesi ile çekirdek finansmana sahip bir uygulama birimi istedi. Brezilya özel bir uygulama birimini, Endonezya üç bileşenli bir düzeni destekledi. Japonya mevcut araçlarla başlamayı, Almanya ise kurumsal biçimi işlevler belirlendikten sonra şekillendirmeyi önerdi.

JTWP’nin geleceği

Diyalogların, karşılıklı öğrenmenin ve deneyim paylaşımının sürmesinin değeri geniş biçimde kabul gördü. Diyalogların uygulamayı beslemesi birçok müdahalede ortak beklentiydi.

Kanada ve Japonya diyalogları veya programın çalışma usullerini mekanizma içine almayı önerdi. AB ve Almanya da mevcut diyalog formatlarının mekanizmaya dahil edilmesini destekledi. BAE, LLDC’ler ve Gambiya çalışma programının ayrı ve tamamlayıcı biçimde sürmesini ve üç yıl uzatılmasını istedi. Pakistan mekanizmayı çalışma programının çatısı altında konumlandırdı. Brezilya ise programın mekanizma tam işler hâle gelene kadar devam etmesini önerdi.

Finansman ve borç

Özellikle LDC’ler, Afrika Grubu, küçük ada devletleri ve LLDC’ler teknik tavsiyenin uygulama finansmanıyla tamamlanmasını ve borç yükünün ağırlaştırılmamasını istedi. Vanuatu’nun Santiago Ağı desteğiyle hazırladığı ancak finanse edemediği kayıp ve zarar programı bu açığı somutlaştırdı.

Afrika Grubu açık bir adil geçiş finansmanı çerçevesi ile hibe ve yüksek imtiyazlı finansmana erişimi kolaylaştıracak bir yetki istedi. Filipinler yeterli, yeni, ilave ve öngörülebilir finansman talep etti. Tonga ticari krediler yerine hibeyi vurguladı. AB, Japonya ve Birleşik Krallık’ın müdahaleleri mevcut girişimleri, uzmanlığı ve destek kanallarını birbirine bağlamaya ağırlık verdi. Bu konuşmalardan yeni finansmana açıkça karşı çıktıkları sonucu çıkarılamaz.

Katılım ve haklar

Çalışanların ve etkilenen toplulukların katılımının önemi farklı ülke ve gözlemci gruplarınca vurgulandı. Sosyal diyalog, insan hakları, çalışma hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği birçok müdahalede yer aldı.

Panama, AILAC adına gözlemcilerin her iki kademeye katılmasını istedi. Yerli Halklar Örgütleri yönetişim organında özel bir koltuk, sendikalar çalışanları etkileyen kararlar alınırken masada yer, YOUNGO ise danışmanın ötesinde tasarım ve yönetişime katılım talep etti. Tarafların yön verdiği bir yapıda bu katılımın hangi karar yetkisi ve temsil biçimiyle güvenceye alınacağı açık kaldı.

Uygulama takvimi

Antalya’da mekanizmaya ilişkin somut bir karar alınması için güçlü destek vardı.

Afrika Grubu, CMA 8’de karar alınmasını ve mekanizmanın Addis Ababa’daki CMA 9’da tam işler olmasını istedi. AOSIS, SB 66’ya kadar yönlendirme komitesi ve ev sahipliği düzenlemelerinin belirlenmesini ve COP32’ye kadar tam işlerliğe ulaşılmasını önerdi. CARICOM da COP32’ye kadar tam işlerlik istedi. Fas, kurumsal düzenlemeler için 2027’yi ve teknik desteğin başlaması için 2028’i önerdi. Kararın kabulü, kurumların kurulması ve desteğin ülkelere ulaşması konuşmalarda farklı aşamalar olarak tarif edildi.

1,5°C, fosil yakıtlar ve Küresel Durum Değerlendirmesi

1,5°C’ye atıf yapan konuşmacılar bu hedefe mekanizmanın tasarımında farklı roller verdi. Murat Kurum, Antalya’da hem 1,5°C hedefi hem adil geçiş için ortak siyasi irade ortaya konulmasını istedi. AOSIS, Tonga ve Fiji geçiş yollarının 1,5°C ile uyumlu olmasını savundu. Tonga ve Kiribati hedefi ada ülkelerinin varlığıyla ilişkilendirdi. Sudan ve Nepal, her ilave ısınmanın kalkınma kazanımlarını aşındırdığını ve kırılgan toplulukların karşılaştığı riskleri artırdığını söyledi. YOUNGO, kuşaklar arası hakkaniyet açısından sıcaklık aşımını sınırlama ve aşım gerçekleşirse hızla 1,5°C’ye geri dönme talebini dile getirdi. AB, İsveç, Almanya ve Birleşik Krallık ise adil geçişi 1,5°C ile uyumlu iklim eylemini hızlandırmanın bir unsuru olarak sundu.

Ayrışma, sıcaklık hedefinin sektörel yönlendirmeye ve GST sonuçlarına nasıl bağlanacağı noktasında belirginleşti. Vanuatu, Pasifik ada devletleri adına birinci GST sonuçlarının uygulanmasını ve fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşılmasını istedi. AB ve Almanya da fosil yakıtlardan uzaklaşmayı açıkça dile getirdi. Suudi Arabistan, Arap Grubu adına Paris Anlaşması’nın sıcaklık hedefini 2°C’nin oldukça altında kalma ve 1,5°C ile sınırlama çabalarını sürdürme ifadesiyle aktardı. Aynı müdahalede belirli sektörleri hedefleyen yönlendirmelere ve GST’nin belirli sonuçlarının JTWP üzerinden ulusal politika ölçütlerine dönüştürülmesine karşı çıktı. Irak, fosil yakıtlardan kolektif çıkış öngören ifadeleri kabul etmeyeceğini söyledi. Umman belirli sektörlerin, teknolojilerin veya geçiş hızının dayatılmasına karşı çıktı. Venezuela ise dışarıdan belirlenecek bir fosil yakıt çıkış takviminin istihdam ve gıda güvenliği üzerindeki etkilerini vurguladı.

GST bağlantısının yönü de önemliydi. AOSIS ve Çin, adil geçiş çalışmalarından edinilen deneyimin ikinci GST’yi beslemesinden söz etti. Vanuatu, birinci GST’nin sonuçlarının uygulanmasını istedi. Arap Grubu, çalışma programına GST’nin belirli sonuçlarını ulusal politika beklentilerine dönüştürme görevi verilmesine itiraz etti. Dolayısıyla GST’ye genel bir atıf üzerinde yakınlaşma görülse bile atfın mekanizmaya vereceği görev konusunda aynı tutumdan söz etmek güç.

Üretim, ticaret ve kalkınma alanı

Toplantıda yerel katma değer ve ekonomik çeşitlenme birden fazla müdahalede somut karşılık buldu. Afrika Grubu, Afrika’nın dönüşüm için gerekli tarım ürünlerini ve mineralleri tedarik ettiğini ve adil geçişin bu girdileri işleyerek nihai ürünleri de kıtada üretmeyi mümkün kılması gerektiğini söyledi. Botsvana, LLDC’ler adına üretim kapasitesi ve değer zincirlerine katılımı adil geçiş kapsamında ele aldı. Butan, yenilenebilir elektrikle düşük karbonlu çelik üretebildiği hâlde iklim politikalarının ticari etkileri nedeniyle pazara erişimde engellerle karşılaşabileceğini anlattı. Kolombiya ise fosil yakıt gelirlerinin ekonomi ve kamu maliyesindeki yerini, geçişin istihdam ve büyüme üzerindeki etkilerini ve Sözleşme’nin 4.8 maddesini gündeme getirdi.

Bu müdahaleler ticaret ve kalkınma koşullarının uygulamayı etkilediği konusunda yakınlaşıyor. Mekanizmanın bu alandaki yetkisi daha tartışmalı. Afrika Grubu, Arap Grubu, Umman ve Tonga tek taraflı ticaret önlemlerinin etkilerini gündeme getirdi. BINGO, ticaret kuralları ile iklim hedefleri arasında daha iyi koordinasyon istedi. Fark, ticari etkilerin diyaloglarda ele alınmasıyla mekanizmanın bunları gidermeye dönük açık bir görev üstlenmesi arasında ortaya çıkıyor.

Toplantıdaki en belirgin kurumsal ayrışma, JTWP ile JTM’den hangisinin diğerini barındıracağı ve mekanizmanın finansmana ilişkin yetkisinin ne olacağıydı. En belirgin siyasi ayrışma ise 1,5°C’ye uyumun fosil yakıtlardan uzaklaşma ve GST sonuçları üzerinden mekanizmanın görevlerine ne ölçüde yazılacağıydı. Eş başkanın işaret ettiği yakınlaşma, ulusal koşullara saygı ve tarafların yönlendirmesi için bir zemin sağladı. Bu zemin üzerinde hangi desteğin, hangi yetkiyle ve hangi takvimde verileceği toplantı sonunda açık kaldı.

Oturum, ilk Küresel Durum Değerlendirmesi (GST1) sonuçlarının somut yatırımlara dönüştürülmesine ve devlet dışı aktörlerin iklim eylemlerinde şeffaflığının güçlendirilmesine odaklandı. COP31 kapsamında güncellenen NAZCA portalının, ISS sistemiyle bütünleştirilerek iş birliği girişimlerinin yıllık ilerlemesini izlemesi ve ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi (GST2) için karşılaştırılabilir veri üretmesi hedefleniyor. Finansman alanında, Latin Amerika ve Afrika’daki 57 ulusaltı kalkınma bankasının yaklaşık 308 milyon ABD doları finansman sağladığı ve 563 şehre ulaştığı aktarıldı. Bu bankaların ülke platformları ve Yeşil İklim Fonu (GCF) bağlantılı mekanizmalar aracılığıyla yerel yatırımların finansmanında güçlendirilmesi önerildi. Sanayi dönüşümünde Industry Transition Accelerator girişiminin COP29-COP31 dönemindeki 50 nihai yatırım kararı hedefini aşarak 66 karara ulaştığı ve Türkiye’de TIDIP kapsamında yeni programının 16 Kasım’da başlatıldığı açıklandı. Küresel ölçekte 800’den fazla temiz sanayi projesinin finansmana erişimini hızlandırmak için temiz enerji arzı, talep oluşturma, tedarik zincirleri, topluluk katılımı, risk azaltımı ve ticaret ortaklıkları öne çıktı. Yeşil kamu alımları ve fark sözleşmeleri önemli finansman araçları arasında değerlendirildi. Ayrıca Net-zero Recognition Framework’ün taahhütten hedeflerin gerçekleştirilmesine uzanan beş aşamalı sistemi tanıtıldı. Çerçeve, kurumsal emisyonların ve değer zinciri dönüşümünün izlenmesiyle hesap verebilirliği güçlendirmeyi amaçlıyor.

Oturum, COP31’in ikinci haftasında fosil yakıtlardan uzaklaşma, iklim finansmanının ölçeklendirilmesi ve müzakere sonuçlarının ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi’ne (GST2) taşınmasına ilişkin beklentileri ele aldı. İklim biliminin ortaya koyduğu aciliyet ile siyasi kararların ilerleme hızı arasındaki farkın büyüdüğü, küresel sıcaklık hedeflerinin aşılması (overshoot) riskinin ve iklim etkilerinin ağırlaştığı vurgulandı. Bakü-Belém 1,3 trilyon ABD doları Yol Haritası’nın somut finansman araçlarıyla desteklenmesi ve mevcut yaklaşımların dönüştürülmesi gerektiği belirtildi. Kirleten öder ilkesi kapsamında özel havacılık ve yüksek emisyonlu faaliyetlere yönelik vergiler, kırılgan ülkeler için ilave ve borç yükü oluşturmayan finansman kaynakları olarak değerlendirildi. Kaynakların afetler öncesinde önleyici eylemlere yönlendirilmesi önerildi. Fosil yakıtlardan uzaklaşma gündeminde, 80’den fazla ülkenin desteklediği TAFF Yol Haritası’nın COP31 karar metinlerinde tanınmasının önemli bir siyasi kazanım olabileceği vurgulandı. Brezilya’nın geliştirdiği yol haritasının GST2 ile ilişkilendirilmesi, fosil yakıtlardan uzaklaşma gündeminin sonraki müzakerelere taşınması açısından öncelikli görüldü. Ormansızlaşmayla mücadele ve 1,3 trilyon dolarlık finansman hedefi de bu sürecin tamamlayıcı unsurları olarak değerlendirildi. Ayrıca 35×35 elektrifikasyon hedefinin temiz elektrik üretimiyle desteklenmesi gerektiği belirtildi. COP31 kararlarının, emisyon sorumluluğu ve finansman yükünün paylaşımına ilişkin tartışmaları şekillendirerek GST2’nin uygulama gündemini belirlemesi bekleniyor.

Oturum, BAE Adil Geçiş Çalışma Programı (JTWP) kapsamında Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması’nın (BAM) işlerlik kazanması için gerekli yönetişim, finansman ve uygulama desteği düzenlemelerine odaklandı. COP31’in temel çıktılarından biri olması beklenen mekanizmanın, ülkelerin ulusal önceliklerine uygun adil geçiş politikalarını teknik destek, kapasite geliştirme, teknoloji transferi ve finansmana erişim yoluyla desteklemesi gerektiği vurgulandı. Mevcut UNFCCC kurumları ve finansman mekanizmaları arasında koordinasyonun güçlendirilmesi, mükerrer yapıların ve ilave raporlama yüklerinin önlenmesi öne çıktı. Yönetişim açısından danışma ve yönlendirme komiteleri, özel teknik destek ekipleri, beş yıllık çalışma planı ve 2029’da değerlendirme yapılması önerildi. İşçiler, kadınlar, gençler, yerli halklar ve yerel yönetimlerin karar alma süreçlerine kurumsal katılımı talep edildi. Finansmanda hibe temelli, erişilebilir ve borç yükü oluşturmayan destekler öncelik kazanırken, ülkelerin ulusal esnekliği ile insan hakları, çalışma standartları ve iklim hedefleri arasındaki denge temel müzakere konularından biri oldu. Tarım, enerjiye erişim ve iklim dayanıklılığının mekanizmanın kapsamına dahil edilmesi gerektiği belirtildi. JTWP’nin geleceği ve BAM ile ilişkisi de açıklığa kavuşturulması gereken başlıklar arasında yer aldı. Tartışmalar, mekanizmanın başarısının somut uygulama desteği ve etkilenen topluluklara sağlanan faydalar üzerinden değerlendirileceğini ortaya koydu.

Benzer Yazılar