İçindekiler
COP30 Dönemi Değerlendirmeleri
Paris Anlaşması’nın 10. yılına yaklaşılırken ulusal katkı beyanlarının (NDC) 1,5°C hedefiyle uyumu ve gelişmekte olan ülkelerin finansman açığı tartışma konusu olmaya devam ediyordu. COP30 öncesinde adil geçiş gündeminin önceliği, kavramın önerdiği değerler sistemin nasıl uygulanacağı ve finanse edileceğiydi. COP29’da, gelişmiş ülkelerin öncülüğünde gelişmekte olan ülkelere sağlanacak iklim finansmanının 2035 yılına kadar yıllık en az 300 milyar dolara çıkarılmasına ek olarak, kamu ve özel kaynaklardan yıllık en az 1,3 trilyon dolara ulaşılması yönünde daha geniş bir hedef de belirlenmişti. COP30 çıktılarından biri olan Bakü’den Belém’e Yol Haritası, söz konusu hedefe ulaşma yollarını tartışmaya açarken, 2026 senesinde Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleşecek COP31 ile adil geçişin beceri dönüşümü, sosyal koruma ve bölgesel ekonomik çeşitlenme gibi ihtiyaçlarının nasıl karşılanacağı sorusunu da ön plana taşıdı.
SEFiA tarafından hazırlanan COP30 öncesi değerlendirme yazısı iki temel ihtiyaca dikkat çekiyordu. Yazı, küresel ölçekte iklim finansmanının sosyal ve bölgesel dönüşüm öncelikleriyle ilişkilendirilmesinin önemini ele alırken, Türkiye özelinde ise enerji dönüşümünün açık bir kömürden çıkış takvimi, sektörel ve bölgesel politikalar, katılımcı yönetişim ve uygun finansman mekanizmalarıyla desteklenmesi gerektiğini öne sürüyordu. Bir diğer deyişle, bu unsurlar, COP30’dan COP31’e ilerlemeci bir bağlantı kurabilmek için kritik önem taşıyordu. Özellikle, Türkiye için fosil yakıtlardan çıkışa ilişkin öngörülebilir bir yol ve takvim bulunmaması, etkilenecek bölgelerin ve grupların ihtiyaçlarının ölçeğini ve zamanlamasını belirlemeyi zorlaştırıyordu.
COP30 sonrasında yayınlanan SEFiA değerlendirmesinin dikkat çektiği üzere COP30 zirvesi bu anlamda iki tamamlayıcı gelişmeyle sonuçlandı. Bunlardan ilki, adil geçiş alanında uluslararası işbirliğini, bilgi paylaşımını, teknik desteği ve kapasite geliştirmeyi güçlendirmeyi amaçlayan Belém Eylem Mekanizması’nın geliştirilmesine yönelik bir karardı. Mekanizmanın faaliyete geçmesini sağlayacak işlev akışı, görevler ve destek düzenlemeleri ise belirsizliğini korumaya devam ediyordu. Bir ikinci önemli gelişme ise, Bakü’den Belém’e Yol Haritası kapsamında adil geçişin finansman ihtiyaçlarının ayrı bir başlık olarak ele alınmasıydı. Bu yaklaşım sayesinde teknoloji ve altyapı yatırımlarına ek olarak beceri dönüşümü, sosyal koruma ve bölgesel çeşitlenmenin finansman gündeminde de bir bileşen olarak görünür olması mümkün kılındı.
Geçtiğimiz Bir Senede Neler Oldu?
COP30 sonrasında yaşanan gelişmelerle adil geçiş gündemi bir yandan daha fazla sektörü içine alırken, diğer yandan finansman, uygulama ve kurumsal kapasite tartışmaları daha görünür hale geldi.
Nisan 2026’da Güney Kore’nin Yeosu kentinde gerçekleştirilen beşinci Adil Geçiş Diyaloğu gıda güvenliği, tarım ve okyanuslara odaklandı. Eylül ayında Bakü’de düzenlenen altıncı Diyalog ise sanayi dönüşümü, teknoloji, inovasyon ve adil değer zincirlerini ele aldı. Sosyal diyalog, insan hakları, toplumsal cinsiyet, sosyal içerme ve geçim kaynakları önemli konular olarak gündemde yer etmeye devam ederken, bu süreçte sektörel dönüşümün sağlanmasında daha ayrıntılı ele alınan boyutlar haline gelmiştir. Mevcut diyaloglar, hangi çalışanların, işletmelerin ve bölgelerin hangi desteklere ihtiyaç duyduğunu belirlemek vasıtasıyla uygun finansman araçlarını belirlemek açısından kritik önem taşıyor. Öte yandan, uygulamaya geçiş için kurumlara atanan net sorumluluklar ve kaynak tahsisi gündemdeki belirsizliğini koruyor.
Fosil yakıtlardan uzaklaşma tartışması resmi COP müzakerelerinin dışında da devam etti. Nisan 2026’da Kolombiya ve Hollanda’nın ev sahipliğinde Santa Marta’da düzenlenen Birinci Uluslararası Konferans, ekonomik fosil yakıt bağımlılığının azaltılması, enerji arz ve talebinin dönüştürülmesi ve uluslararası işbirliği başlıkları açısından önemli bir tartışma zemini sundu. COP30 Başkanlığı’nın Ekim 2026’da yayımladığı fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritası, bu tartışmanın devamı olarak değerlendirilebilir. Bu girişimlerin ulusal takvimler ve uygulama araçlarıyla desteklenmesi COP31 sürecinde son derece belirleyici olacak.
2026 İklim Haftaları esnasında NDC’lerin finansmana hazır planlara ve yatırım programlarına dönüştürülmesi ile öncelikli eylemlerin uygun kaynaklarla eşleştirilmesi gündemlerde yer etti. Ayrıca gelir desteği, bakım hizmetleri ve sosyal koruma gibi tamamlayıcı bileşenler, yatırım finansmanının yanı sıra öngörülebilir kamusal kaynaklara olan ihtiyacı daha da pekiştiriyor. Türkiye için fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin açık bir uygulama takviminin eksikliği, bu ihtiyaçların ölçeğini, planlamasını ve temin edilme zamanlamasını belirsiz kılmaya devam ediyor.
Türkiye’de 2025 İklim Kanunu ile mevzuata giren adil geçiş kavramının ardından Ulusal Adil Geçiş Stratejisi (AGES) hazırlıkları 2026’da ilerledi. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı koordinasyonunda 17 sektör ve 33 tema üzerinden yürütülen çalışmalar enerji, hidrojen, alüminyum, çimento, tekstil, geri dönüşüm, madencilik ve tarım gibi alanları kapsadı. Beceri ihtiyaçları, sosyal koruma, sosyal diyalog, kadınlar, gençler ve KOBİ’ler de ele alındı. Ekim ayında düzenlenen taslak strateji ve eylem planı istişareleri, hazırlık sürecinde önemli bir aşamaya işaret etti. 6 Kasım’da Mardin’de gerçekleştirilen Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı Tanıtım Toplantısı’nda Bakan Vedat Işıkhan, stratejiyi kamuoyuna sunarken öncelikli çalışma alanlarını, hedefleri ve uygulamaya yönelik adımları duyurdu.
Son 1 yıldaki tüm bu gelişmelere rağmen, net bir takvim ve dönüşüm senaryosunun belirsizliğini koruması, istihdam, sosyal koruma ve bölgesel çeşitlenme ihtiyaçlarının ölçeğinin, kaynaklarının ve uygulama zamanlamasının netleştirilmesi gibi önemli kademelere ilerlenmesinin önünde engel teşkil etmeye devam ediyor.
COP31’e Doğru
COP31’e yaklaşırken temel mesele, COP30’da oluşan çerçeveyi uygulanabilir politika ve finansman mekanizmalarına dönüştürmek. Türkiye açısından bu sürecin birbirini tamamlayan dört soruya yanıt vermesi gerekiyor:
1) Kömürden çıkıştan başlayarak fosil yakıtlardan uzaklaşmanın yönü ne olacak?
2) Dönüşüm hangi takvimle ilerleyecek?
3) Nasıl finanse edilecek?
4) Kaynakların bölgeler ve toplumsal gruplar arasında adil yönlendirilmesini hangi kurumsal yapı sağlayacak?
İlk iki soru dönüşümün yönü ve takvimiyle ilgili. Açık ve öngörülebilir bir kömürden çıkış patikası, hangi bölgelerin, sektörlerin ve çalışan gruplarının nasıl ve ne zaman etkileneceğine yönelik beklentileri netleştirerek istihdam, beceri dönüşümü, sosyal koruma, bölgesel çeşitlenme ve finansman ihtiyaçlarını önceden planlama imkanı sunacaktır. Takvimin belirlemesini beklerken kırılganlık analizleri, sosyal diyalog ve mevcut ihtiyaçlara yönelik faaliyet ve desteklerin araştırmaları başlatılabilir. Takvimin yokluğu yalnızca araştırma bulgularının işaret edeceği müdahalelerin ölçeğini, sıralamasını ve uzun vadeli tutarlılığını belirsiz kılacaktır. COP31 eş-başkanı ve ev sahibi Türkiye açısından bu bağlantının kurulması, dönüşümün sosyal ve ekonomik sonuçlarını yönetmek için önemli bir fırsat sunuyor.
Üçüncü soru doğrudan finansmanla ilgileniyor. Kömürden çıkış, sanayinin karbonsuzlaşması ve enerji sisteminin dönüşümü meseleleri teknoloji, altyapı ve işletme yatırımlara olan ihtiyacı ön plana alırken aynı zamanda gelir kayıplarının telafisi, bakım hizmetleri, sosyal koruma ve bazı beceri programları düzenli kamusal kaynaklara ihtiyacı beraberinde getirmektedir. Ekonomik çeşitlenme ve işletme yatırımları için ise hibe, uygun koşullu kredi, garanti, risk paylaşımı ve teknik destek araçları birlikte kullanılabilir. Merkezi bütçe, karbon fiyatlandırması gelirleri, uluslararası iklim finansmanı, kalkınma bankaları ve özel sektör kaynakları ortak bir mekanizma içinde farklı ihtiyaçlara uygun koşullarla yönlendirilebilir. Kaynakların bir araya gelmesi kadar önemli bir diğer unsur ise elbette gelir yaratabilen yatırımlar ile sosyal desteklerin farklı finansman araçlarını gözetebilmesi ve borç yükünü artırmayan seçeneklerin güçlendirilebilmesidir. Bu süreçte NDC’lerin finansmana hazır programlara dönüştürülmesi için proje hazırlama kapasitesinin artırılması kritik bir öneme sahiptir.
Dördüncü soru ise kaynak tahsisinin ve kararların nasıl yönetileceği konusunda yön gösterici olacaktır. Kömür bölgeleri ile karbon yoğun sanayi merkezlerinin ihtiyaçları farklı olduğundan ekonomik bağımlılık, istihdam kaybı riski, toplumsal kırılganlık ve yerel kapasite kaynak tahsisinde ölçüt olmalı. Toplumsal cinsiyete duyarlı analizlerin yalnızca ihtiyaçları görünür kılması gerekli ancak uygulamaya yol göstermek için yeterli değil. Analiz sonuçlarının bütçe önceliklerini, proje seçimini, finansman koşullarını ve izleme göstergelerini değiştirebilmesi bölgesel öncelik ve ihtiyaçları gözeten bir planlamaya yönlendirmesi önem arz ediyor. Ayrıca sermaye ve teminata erişim, eş finansman, bakım yükü ve zaman kısıtları gibi engeller de araç tasarımında yer verilmeli. Sonraki süreçte ise aynı çerçevede karar yetkisinin hangi kurumlarda bulunduğu, merkezi ve yerel yönetimlerin görevleri, sosyal tarafların ve etkilenen toplulukların temsil biçimi, katılımın kararları nasıl etkilediği ve hesap verebilirlik düzenlemeleri açıkça tanımlanmalı.
SEFiA ve WWF-Türkiye tarafından geliştirilen Türkiye için Adil Geçiş Finansmanı Mekanizması Önerisi, bu finansal mimarinin Türkiye’deki kurumsal karşılığının nasıl oluşturulabileceğine ilişkin somut bir model sunuyor. Model, farklı finansman kaynaklarını ortak dönüşüm hedefleri altında ilişkilendiriyor ve kaynakların bölgesel ve toplumsal kırılganlıklara göre tahsis edilmesini öngörüyor. Katılımcı yönetişim, izleme, hesap verebilirlik ve politika sürekliliğini aynı yapı içinde ele alan böyle bir mekanizma, COP30 sonrasında ortaya çıkan küresel çerçevenin ulusal uygulamayla buluşmasını sağlayabilir.
COP31’den beklenen uluslararası sonuç, Belém Eylem Mekanizmasının yalnızca geliştirilmesi yönündeki kararın ötesine geçilmesidir. Mekanizmanın görevlerinin, karar alma düzeninin, mevcut uluslararası kurumlarla ilişkisinin ve ülkelerin ihtiyaçlarını finansal ve teknik destekle eşleştirme yollarının netleştirilmesi gerekiyor. Ayrıca, Bakü’den Belém’e Yol Haritası kapsamındaki geniş finansman gündeminin adil geçişin sosyal ve bölgesel ihtiyaçlarıyla nasıl ilişkilendirileceği de açıklığa kavuşturulmalı. Türkiye açısından ise açık bir dönüşüm yönü ve takvimi, bütçelendirilmiş bölgesel planlar, görevleri tanımlı kurumlar, katılımcı karar süreçleri ve izlenebilir kaynak tahsisi COP31 ilerlemesini değerlendirmek için somut ölçütler oluşturabilir.
COP31’in başarısı, adil geçişe ilişkin yeni ve görünür taahhütlerin niceliğinden ziyade, bu ölçütlerde sağlanan nitelikli somut ilerleme ve uygulamaya ayrılan kaynaklar üzerinden değerlendirilmeli.
