Elektrifikasyon: Gerekli ama Tek Başına Yeterli Değil

YÖNETİCİ ÖZETİ

Elektrifikasyon, küresel iklim politikasının temel önceliklerinden biri haline gelmiştir. COP31’e ev sahipliği yapmaya hazırlanan Türkiye’nin önerdiği 35-by-35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035 yılına kadar %35’e çıkarılmasını hedeflemektedir (COP31 Presidency, 2026). Fosil yakıta dayalı teknolojilerin verimli elektrikli alternatiflerle değiştirilmesi, ulaşımda, binalarda ve sanayide enerji ihtiyacını, doğrudan emisyonları ve fosil yakıt bağımlılığını azaltma potansiyeline sahiptir (IEA, 2026). 

Elektrifikasyon, doğrudan fosil yakıt kullanımını azaltarak ve enerji hizmetlerinin daha verimli sunulmasını sağlayarak enerji dönüşümüne katkıda bulunabilmektedir. Ancak elektrikli teknolojilere geçişle sağlanacak emisyon azaltımının düzeyi bu teknolojilerin verimliliğine, ikame edilen fosil yakıtlara ve kullanılan elektriğin nasıl üretildiğine bağlıdır. Bu nedenle elektrifikasyonun yaygınlaşması, elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılmasıyla birlikte ele alınmalıdır. Elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonların azaltılması, hem mevcut elektrik tüketiminin karbon ayak izini düşürmekte hem de elektrifikasyonun yaygınlaşmasıyla elde edilecek emisyon azaltımını güçlendirmektedir. 

Bu politika notu, Türkiye’nin mevcut üretim ve emisyon yapısının COP31 elektrifikasyon gündemi açısından ne anlama geldiğini incelemektedir. Çalışmada elektrik üretiminin üretim bazlı karbondioksit (CO₂) emisyonlarındaki payı, imalat sanayi ve diğer kullanıcıların elektrik tüketimiyle ilişkili karbon ayak izi ve elektrik üretimi kaynaklı emisyonların uluslararası ticaretle bağlantıları ele alınmaktadır. Bulgular, elektrifikasyon taahhütlerinin elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılması, sanayinin dönüşümü, ticarette rekabet gücü ve iklim hedefleriyle nasıl ilişkilendirilmesi gerektiğini değerlendirmek için bir temel sunmaktadır. Analiz, elektrifikasyonun gelecekteki emisyon azaltım potansiyelini hesaplamak yerine mevcut emisyon bağlantılarını ortaya koyarak politika önceliklerinin belirlenmesine katkı sağlamaktadır.

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği’nin (SEFiA) analizi dört temel bulgu ortaya koymaktadır: 

1. Elektrik üretimi, Türkiye’nin CO₂ emisyonlarının başlıca kaynaklarından biridir. Hesaplamalara göre 2022 yılında elektrik üretiminden yaklaşık 144 milyon ton CO₂ (Mt CO₂) kaynaklanmıştır. Bu miktar, ekonomik faaliyetlerin üretim bazlı CO₂ emisyonlarının %35’ini oluşturmaktadır. Kömürden elektrik üretimi ise tek başına yaklaşık 114 Mt CO₂ emisyona yol açmıştır. Bu miktar, elektrik üretiminden kaynaklanan CO₂ emisyonlarının yaklaşık %79’una ve ekonomik faaliyetlerin üretim bazlı CO₂ emisyonlarının yaklaşık %28’ine karşılık gelmektedir. 
2. Elektrik kaynaklı emisyonlar ekonominin geneline yayılmaktadır. İmalat sanayinin 2022 yılındaki elektrik tüketimiyle ilişkili emisyonları yaklaşık 54 Mt CO₂ olarak hesaplanmıştır. Bu miktar, ekonomik faaliyetlerin elektrik tüketimiyle ilişkili emisyonlarının %46’sına karşılık gelmektedir. Demir-çelik, imalat sanayinin elektrik kaynaklı emisyonlarının yaklaşık %20’sini (11 Mt CO₂) oluşturmaktadır. Bunun yaklaşık 9 Mt CO₂’si ikincil çelik (hurdadan çelik) üretimiyle ilişkilidir. Tekstil, gıda ve çimento da elektrik kaynaklı emisyonların yüksek olduğu sanayi kolları arasında yer almaktadır. Elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılması mevcut üretimin karbon ayak izini azaltırken elektrifikasyonun yaygınlaşması, teknik olarak uygun süreçlerde fosil yakıt kullanan teknolojilerin elektrikli alternatiflerle değiştirilmesine olanak sağlamaktadır.
3. Elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonlar Türkiye’nin ihracatına da gömülüdür. Kömür ve doğal gazdan elektrik üretimi, 2022 yılında Türkiye’nin brüt ihracatına gömülü yurt içi kaynaklı CO₂ emisyonlarının yaklaşık beşte birini oluşturmuştur. Bu pay yaklaşık 25 Mt CO₂’ye karşılık gelmektedir. Elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılması hem ihracatçıların kendi tükettiği elektriğin hem de satın aldıkları yerli girdilerin üretiminde kullanılan elektriğin emisyonlarını azaltarak ihracatın karbon ayak izinin düşürülmesine katkı sağlayabilmektedir.
4. Türkiye’nin nihai talebi, diğer ülkelerdeki elektrik üretimiyle de bağlantılıdır. Türkiye’nin nihai talebini karşılayan mal ve hizmetlerin üretimi için diğer ülkelerde kömürden elektrik üretilmesi, 2022 yılında yaklaşık 31 Mt CO₂ emisyona yol açmıştır. İthal ürünlere ve bunların tedarik zincirlerine gömülü bu emisyonlar, Türkiye’nin nihai talebiyle ilişkili yabancı kaynaklı CO₂ emisyonlarının yaklaşık %20’sini oluşturmaktadır.

Bu bulgular birlikte değerlendirildiğinde, elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılmasının Türkiye’de mevcut üretim ve tüketimin karbon ayak izini azaltabileceği görülmektedir. Bu kazanımlar, yurt içi tedarik zincirleri üzerinden ihracata da yansımaktadır. Elektrifikasyonun yaygınlaşması, teknik olarak uygun süreçlerde fosil yakıt kullanan teknolojilerin elektrikli alternatiflerle değiştirilmesine olanak sağlamaktadır. Ancak elde edilecek emisyon azaltımının düzeyi, teknolojilerin verimliliğine ve kullanılan elektriğin karbon yoğunluğuna bağlıdır. İthalata gömülü emisyonlar ise elektrik üretiminin karbonsuzlaştırılmasının uluslararası üretim ağları boyunca da ilerlemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Kömürden elektrik üretiminin ekonomik faaliyetlerin üretim bazlı CO₂ emisyonlarının yaklaşık %28’ini oluşturması, planlı bir kömürden çıkışı Türkiye’nin elektrifikasyon gündeminin merkezine yerleştirmektedir. Bu doğrultuda kömürden elektrik üretiminin sona erdirilmesi için açık bir takvim belirlenmesi, bu sürecin yenilenebilir elektrik üretiminin artırılması ve enerji verimliliğinin geliştirilmesiyle desteklenmesi gerekmektedir.

COP31 kapsamında elektrifikasyon taahhütleri, iklim hedefleriyle uyumlu biçimde fosil yakıt kullanımında ve emisyonlarda ölçülebilir azalmalar sağlayan uygulama programlarına dönüştürülmelidir. Türkiye’de yenilenebilir elektrik üretimine, şebekelere, depolamaya, verimli elektrikli teknolojilere ve sanayinin karbonsuzlaştırılmasına yönelik yatırımlar, oluşturulacak kömürden çıkış yol haritasını desteklemelidir. Uygulamada düşük karbonlu elektriğe uygun maliyetlerle erişim sağlanması ve dönüşümden etkilenen çalışanlar ile topluluklar için adil geçişin güvence altına alınması esas olmalıdır.