SEFiA olarak COP31 boyunca adil geçiş, iklim finansmanı, elektrifikasyon ve sanayinin karbonsuzlaşması başta olmak üzere iklim politikalarının ekonomik ve toplumsal boyutlarına ilişkin oturumları takip ediyoruz. Bu sayfada her günün öne çıkan tartışmalarını, müzakerelerdeki uzlaşı ve ayrışma noktalarını ve Türkiye açısından önemli gelişmeleri kısa özetler halinde bulabilirsiniz.
COP30’un Brezilya Başkanlığı, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya yönelik yol haritasını 10 Kasım’da Antalya’da düzenlenen COP31’de sundu. İlk kez 3 Kasım’da Brasília’da tanıtılan belge, COP28’de Dubai’de kabul edilen ilk Küresel Durum Değerlendirmesi’nin (GST) fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısının nasıl uygulanabileceğine odaklanıyor. Yol haritası, Brezilya’nın gönüllü uygulamaya yönelik bir başkanlık girişimi olarak hazırlandı ve müzakereye tabi tutulmuyor.
Antalya’daki sunumda konuşan BM Genel Sekreteri António Guterres, fosil yakıtlara bağımlılığın iklim üzerindeki etkilerinin yanı sıra ekonomileri fiyat şoklarına ve enerji güvenliği risklerine açık hale getirdiğini vurguladı. Yol haritası da geçişi enerjiye erişim, kalkınma, çalışanların ve geçişten etkilenen toplulukların korunmasıyla birlikte ele alıyor.
Yol haritası ne öneriyor?
– Belém Hazırlık Yaklaşımı. Ülkelerin fosil yakıtlara ne ölçüde bağımlı olduklarını ve geçişi yönetme kapasitelerini üç boyutta değerlendirmeleri öneriliyor. Bunlar enerji talebi, enerji arzı ve ekonominin geneli. Göstergeler, ülkelerin başlangıç koşullarını belirlemelerine ve erken harekete geçebilecekleri alanları saptamalarına yardımcı olmayı amaçlıyor.
– 2033’e kadar ortak uygulama gündemi. TAFF Mutirão adı verilen girişim, birbiriyle örtüşen üç dönemde ortak eylemi hızlandırmayı amaçlıyor. İlk dönemde ulusal planlama, kurumlar arası koordinasyon, kırılgan tüketicileri koruyarak fosil yakıt teşviklerinin reformu ve metan emisyonlarının azaltılması öne çıkıyor. İkinci dönemde temiz enerji, elektrifikasyon, enerji verimliliği, şebekeler ve depolamanın ölçeklendirilmesi hedefleniyor. Son dönemde ise değişen talep karşısında enerji arzının uyarlanması ve çeşitlendirilmesi öne çıkıyor. 2033, önerilen ortak çalışma gündeminin hedef yılı.
– Uluslararası iş birliği ve takip. Brezilya, gelecek COP başkanlıklarının uygulama diyaloğunu sürdürmesini ve 2028’deki ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi (GST2) öncesinde ilerlemenin ve ortak uygulama engellerinin ele alınmasını öneriyor.
Değerlendirme
– En somut katkısı, fosil yakıt bağımlılığını enerji sisteminin ötesinde ele alması. Arz, talep ve ekonominin birlikte değerlendirilmesi, fosil yakıt ithalatına bağımlı bir ülke ile kamu gelirleri ve istihdamı fosil yakıt üretimine bağlı bir ülkenin neden farklı önceliklere sahip olacağını görünür kılıyor. Türkiye açısından bu çerçeve, ithal yakıt faturasını azaltma potansiyelini yerli kömüre bağımlı bölgelerdeki istihdam ve ekonomik çeşitlenme ihtiyacıyla aynı planlama sürecinde ele almaya imkan veriyor.
– Elektrifikasyonun etkisi, ilave elektrik talebinin nasıl karşılandığına bağlı. COP31’deki elektrifikasyon gündemiyle TAFF yol haritası arasındaki en somut bağlantı burada. Elektrifikasyonun fosil yakıt kullanımını ne ölçüde azaltacağını değerlendirmek için elektrik kullanımındaki artışı, üretim bileşimini ve kömür ile gaz kullanımındaki değişimi birlikte izlemek gerekiyor. Bu bağlantı, şebeke ve depolama yatırımlarının neden fosil yakıtlardan uzaklaşma gündeminin parçası olduğunu da açıklıyor.
– Adil geçiş açısından belirleyici adım, ihtiyaç tespitini finansman kararına bağlamak. Çalışanların, toplulukların ve kırılgan tüketicilerin korunması yol haritasının ilkeleri arasında. Bu ilkelerin uygulamadaki karşılığı, hangi bölgenin ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğunun, hangi önlemlerin finanse edileceğinin ve desteğin kimlere ulaşacağının belirlenmesiyle ortaya çıkacak. Örneğin fosil yakıt teşviklerinin reformunda, hanelerin enerji maliyetlerindeki değişimin ve telafi edici desteğe erişimin birlikte izlenmesi gerekir. Bölgesel planlarda ise kayıt dışı çalışanlar ve kadınlar üzerindeki dolaylı etkilerin de hesaba katılması, finansman önceliklerini değiştirebilir.
– Gönüllü çerçevenin etkisi, ulusal planlara ve ilerlemenin izlenmesine bağlı. Ülkelere kendi koşullarına göre hareket alanı tanınması, farklı başlangıç noktalarından uygulamaya geçişi kolaylaştırabilir. GST2 açısından asıl ölçüt, bu esnekliğin takvimi, sorumlu kurumları ve finansmanı belirlenmiş ulusal adımlara dönüşüp dönüşmediği ve bu adımların fosil yakıt kullanımında ölçülebilir bir azalma sağlayıp sağlamadığı olacak.
10 Kasım JTWG oturumunda en geniş ortak zemin, Adil Geçiş Mekanizması’nın (JTM) ülkelerin kendi geçiş önceliklerini uygulamalarına yardımcı olması ve mevcut desteğe erişimi kolaylaştırmasıydı. Başlıca ayrışma ise mekanizmanın bu desteği nasıl sağlayacağı, finansmanda ne kadar ileri gideceği ve mevcut çalışma programıyla nasıl ilişkileneceği üzerindeydi.
Genel uzlaşı ve yakınlaşma noktaları
• Diyalogdan uygulamaya geçiş. AB, EIG, LDC’ler, AOSIS ve Arap Grubu farklı vurgularla teknik yardım, uzmanlık paylaşımı, ihtiyaç ve boşlukların belirlenmesi ve uluslararası iş birliği gibi işlevleri öne çıkardı. Birleşik Krallık’ın uzman ağı önerisi de bu çizgiye oturuyor.
• Ülke, bölge ve sektör koşullarına göre tasarım. EIG ulusal olarak belirlenen adil geçiş patikalarını ve yol haritalarını vurguladı. AOSIS tek tip çözümden kaçınılmasını, Azerbaycan bölgelerin farklı ihtiyaçlarının gözetilmesini, Brezilya ise sektörler ve ekonomiler arasındaki farklılıkların tasarıma yansımasını istedi.
• Siyasi yönlendirme ile teknik uygulama arasında bağ. Panama, Brezilya, AOSIS ve Ekvador iki katmanlı bir yapıyı destekledi. LDC’ler yönetişim yapısı ile teknik işlevi ayrı tarif etti. AB de siyasi yönlendirme ve uygulama boyutlarının birbirini güçlendirmesini istedi. Bu işlevlerin hangi organlara verileceği ve bu organların yetkileri henüz netleşmedi.
• Mevcut kurum ve kaynaklardan yararlanma. AB mevcut yetki ve kapasitelerin sistematik kullanımını, Japonya mevcut mekanizma ve girişimlerden yararlanılmasını, Kanada ise mevcut kaynakların koordinasyonunu ve girişimler arasında tutarlılığı vurguladı. EIG ve Arap Grubu da mekanizmanın desteğe erişimi kolaylaştıran rolünü öne çıkardı.
Başlıca ayrışma noktaları
• Finansman yetkisi. EIG, JTM’nin bir fon olarak kurulmasına karşı ve mevcut finansmana erişimi kolaylaştırmasını destekliyor. Arap Grubu da finansmana erişimi kolaylaştıran bir ağ öneriyor. Güney Afrika ise mekanizmanın mevcut adil geçiş finansmanında hesap verebilirliği güçlendirmesini ve finansmanın miktarı ile niteliği konusunda daha güçlü bir rol üstlenmesini istiyor. Güney Afrika’nın yeni bir fon kurulmasını mı yoksa yeni finansman kaynaklarının harekete geçirilmesini mi önerdiği oturum notlarında net değil.
• Çalışma programının geleceği ve süreler. Panama, mevcut çalışma programının JTM işler hale gelene kadar en fazla iki yıl sürmesini öneriyor. Norveç, çalışma programının JTM çatısı altında tanınmasını ve mekanizma için 2036 sonuna uzanan, beş yıllık ilk dönem ile beş yıllık yenileme içeren bir çerçeve öneriyor. AB’nin beş yıllık önerisi çalışma planının süresine ilişkin. AOSIS, JTM’nin bu oturumda işler hale getirilmesini istiyor.
• Karar yetkisi ve yönetişim. Panama ve AOSIS, mekanizmanın CMA rehberliğinde çalışmasını vurguluyor. Mısır tarafların yönlendirici rolünü, AOSIS bir yönlendirme veya danışma komitesi ile sivil toplum katılımını öne çıkarıyor. Norveç, diyalogların biri gelişmiş diğeri gelişmekte olan ülkelerden iki eş başkan tarafından yürütülmesini öneriyor. Açık kalan konu, karar yetkisinin nasıl dağıtılacağı ve paydaşların hangi aşamalarda rol alacağı.
• Görev alanının genişliği. Japonya, mevcut mekanizmalardan yararlanan sade bir yapı öneriyor. Kanada, mevcut kaynakların koordinasyonuna ve girişimler arasında tutarlılığa odaklanıyor. Çin, kalkınma farklarının derinleşmesini önleme, ticaret kurallarının koordinasyonu ve ekonomik ve sınai iş birliğini de gündeme getiriyor. AB ise adil geçişin Küresel Durum Değerlendirmesi’ne (GST) ve ulusal ve sektörel yol haritalarına entegre edilmesini istiyor.
Katılım konusunda ülkeler arasında açık bir karşıtlık görünmüyor. Müdahaleler farklı gruplara ve işlevlere odaklanıyor. EIG toplumsal cinsiyet ve kuşaklar arası hakkaniyeti, LDC’ler kayıtlı ve kayıt dışı çalışanları, AOSIS ve Burkina Faso yerel toplulukların katılımını vurguladı. Peru, kendi tercihiyle tecrit halinde yaşayan Yerli Halkların da kapsama alınmasını istedi. Bu vurguların temsil, danışma ve teknik destek düzenlemelerine nasıl yansıyacağı henüz açık.
COP31’de Küresel Elektrifikasyon Bakanlar Toplantısı ve Forumu düzenlendi. COP31 Başkanlığı ile Avrupa Birliği’nin ev sahipliğindeki etkinlikte Türkiye ve Avustralya’nın yanı sıra IEA, IRENA ve OECD temsilcileri açılış konuşmaları yaptı. Ardından ülkeler elektrifikasyona ilişkin görüşlerini paylaştı.
Tartışmanın merkezinde, 2035’e kadar dünya genelinde nihai enerji tüketiminde elektriğin payını yüzde 35’e çıkarma önerisi vardı. Bugün bu oran yüzde 23. Türkiye ve Avustralya’nın talebiyle hazırlanan IEA raporuna göre mevcut teknolojilerle ve Hürmüz krizi öncesindeki enerji fiyatlarıyla bile 2035’te yüzde 33’e ulaşmak ekonomik açıdan mümkün. Hürmüz’deki kriz de ulaşımdan sanayiye elektrifikasyonun ithal yakıta bağımlılığı azaltma potansiyelini yeniden gündeme taşıdı.
Forum COP31 sonrasında da düzenli olarak toplanacak. Aynı girişim kapsamında IEA, Küresel Elektrifikasyon İzleme Mekanizması’na liderlik edecek. Bu mekanizma elektrifikasyonun dünya genelinde ve farklı bölgelerde hangi hızda ilerlediğini izleyecek.
İklim değişikliğinin kadınlar ve kız çocukları üzerindeki etkileri, gelir kaybı, gıda ve su güvencesizliği, ücretsiz bakım yükü ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet riskleri üzerinden ele alındı. Yeşil dönüşümün istihdam etkilerine ilişkin paylaşılan analizlerde, toplumsal cinsiyet eşitliğini gözeten politikaların uygulanmadığı bir senaryoda kadınların yeni yeşil işlerin %2’sinden azına erişebileceği, bakım hizmetleri, sosyal koruma ve beceri geliştirmeye yönelik yatırımlarla ise 2035’e kadar yaklaşık 68 milyon ilave istihdam fırsatı yaratılabileceği belirtildi. Bu kapsamda bakım ekonomisi ve sosyal koruma hizmetlerinin iklim altyapısının bir parçası olarak değerlendirilmesi, ulusal iklim politikalarında toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme ve izleme mekanizmalarının geliştirilmesi önerildi. Gelişmekte olan ülkelere sağlanan iklim finansmanının yaklaşık %70’inin kredilerden oluşması ve borç servis maliyetlerinin temel kamu hizmetlerine ayrılan kaynakları sınırlandırması, finansman modellerinin toplumsal cinsiyet eşitliği üzerindeki etkileri açısından ayrıca değerlendirildi.
İklim krizi, çatışmalar ve ekonomik eşitsizlikler arasındaki ilişkiler, kamu kaynaklarının dağılımı ve mevcut ekonomik sistemin yarattığı sosyal ve çevresel etkiler üzerinden tartışıldı. Askeri harcamalara ayrılan kaynakların iklim eylemi, uyum ve adil geçiş yatırımlarına yönlendirilmesi, alternatif bir kamu finansmanı yaklaşımı olarak önerildi. Fosil yakıt ve madencilik faaliyetlerinin ekonomik getirileri ile yerel çalışanlar ve topluluklar üzerindeki sosyal ve çevresel maliyetlerinin eşitsiz dağılımı ele alındı. Yeşil dönüşümün mevcut kaynak çıkarımına dayalı ekonomik ilişkileri yeniden üretme riski karşısında, dönüşüm politikalarının ekonomik eşitsizlikleri azaltacak, yerel toplulukların haklarını koruyacak ve uluslararası iş birliğini güçlendirecek şekilde geliştirilmesi gerektiği vurgulandı.
